Быгъурбащ

Тэгъулан Екъуб IуэтэжхэмкIэ фIыщ. Мыри абы къиIуэтэж хъыбархэм ящыщщ.

XIX лIэщIыгъуэм и кIэуххэм адыгэхэр Тыркум къыщыкIуам, Уэсмэным и тетыр СулътIан Абдул Хьэзизти, «Азизие» цIэр абы къытрахауэ фэеплъу фIащат, «Азизиери» адыгэ жыIэкIэу адыгэбзэ акценткIэ Хьэзей хъужат.

Куэд дэмыкIыу, Уэсмэн пащтыхьыгъуэр зэтелъэлъэжу пащтыхь унагъуэр лъахэм ирахуа нэужь, Хьэзей и цIэр яIэтыжри, тыркубзэкIэ «псынащхьэ» къикIыу Пынарбашы цIэщIэ фIащами, адыгэхэм ар ямыбгынэу Хьэзейм и цIэр зэрыщыту къагъэнащ.

Хьэзей и гъунэгъуу адыгэ къуажэ зыхыбл щыIэщ, Узуняйлэм къыщыщIив Заманты псышхуэм и Iэгъуэблагъэм къыщысу. Псым ижьырабгъумкIэ Исмелкъуажэ, Къылышбийхьэблэ, Аслъэнхьэблэ, Къунашей, псы адрыщIымкIи – Хъуэстхьэблэ, Мэхъарэхьэблэ, Къуэтхьэлей къыщысщ, Джылъахъстэней лъэныкъуэмкIэ тIэкIу укIуатэми, Шыпшхьэблэрэ Маргъущейрэ ухуозэ.

Адыгэм дежкIэ Азизейр Хьэзейуэ къэнами, и гъунэгъу адыгэ къуажэхэр абы и цIэщIэм къытражыIыкIауэ «Быгъурбащ» хъуащ, «Джылахъстэней» зэрыжаIэм хуэдэу, ари зы жылагъуэм и цIэу. Узуняйлэ адыгэхэр БыгъурбащкIэ зэджэр мис мы къуажэ зыхыблыращ.

Быгъурбащыр кумбым ису, жьыугъуэджэу, дунейри нэхъ щыхуабэу апхуэдэщ. Абы къыхэкIкIэ, Узуняйлэм нэхъ ищхьэ къуажэхэр щIыIэм исыжрэ, мыIэрысэ къудей къыщымыкIми, Быгъурбащыр апхуэдэкъым: псы щIагъэлъадэу хадэ яIэщ, пхъэщхьэмыщхьэрэ хадэхэкIрэ куэду къахуохъу, хадэхэкIми псом я щхьэр кIэртIофырщ.

КIэртIоф щымыIамэ, псыхьэлывэри щыIэнутэкъыми, ар мыхъуамэ адыгэхэм ныбэкIэ сытыт гурыфIыгъуэу яIэнур. Аращи, псыхьэлывэ жыпIэмэ кIэртIофыр, кIэртIоф жыпIэмэ Быгъурбащыр, Быгъурбащ жыпIэми, аргуэру кIэртIофыр уи нэгу къыщIоувэ. Дэтхэнэми езым я кIэртIофыр нэхъ IэфIу жеIэ, ауэ Аслъэнхьэблэр тIэкIу ящхьэщыкI хуэдэу щытщ.

Бом танэ гъэшха щIэту, чейм кхъуейрэ къундэпсорэ изу, амбарым хьэжыгъэмрэ былгъурымрэ иубауэ, кхъуейплъыжьхэри гъуэжьыбзэу хэхарэ щхьэгъубжэIум тезу телъу Узуняйлэр бжьыхьэм техьэмэ, щIымахуэр дауэ итхыну жаIэу гузавэркъым.

Сытми, кIэртIофыр, уимыIэныр Iэмалыншэщ.

Быгъурбащхэм, щIы я мащIэти, гъавэ щIагъуи яIэтэкъым, ауэ кIэртIофыр куэду яIэти, ар яхурикъурт. ЦIыхухэм бжьыхьэм Iуэху нэхъыщхьэу зэрахуэр - Быгъурбащым кIуэуэ гуэдзыр кIэртIофкIэ къэхъуэжынырати, я кIэртIофым и ныкъуэр гуэдзкIэ къахъуэжамэ, я гуэнхэм ерыскъыр измэ, щIымахуэ кIыхьым ущIригузэвэн зыри къэнэжтэкъым.

Хъырто Исуф жари, Бешкъэзакъхьэблэ зылI дэст, хэхэсу къуажэм къыдэтIысхьауэ. Зэгуэр, бжьыхьэу, мэлри губгъуэм ихьэжауэ, абырэ Шакиррэ мэл зэдагъэхъуу губгъуэм итт, жи. Арат хабзэр, мэлыр махуэм хъуэкIуа нэужь, губгъуэ чэтым къекIуэлIэжт, абы щагъэтIысырти, жэщым абы щIэтт, мэлыхъуэхэри чэтым щыпщафIэу, щышхэу, щыуэршэру апхуэдэт.

ЛIитIыр жэщ ныкъуэм жьэгум уэршэру бгъэдэсу Шакир зэуэ къэтэджри, жиIащ:

– Сэ Жамботей сокIуэ, уэ си мэлым еплъ.

– ЛIо жэщ ныкъуэм Жамботей щыпщIэнур, Iэгъу?

– СыкъэкIуэжмэ плъагъунщ сыщIэкIуэр, уэ мэлым еплъ.

Шакир ар жиIэщ, и къэлътмакъыр къищтэри, лъэсу ежьащ.

КIэртIофыр Быгъуэрбащрат хэзысэр. Ауэ ар жыжьэт. Жамботейхэми щыхалъхьэ щыIэт. Ар Шакир ищIэрти, и гум къыщыпидзэм, абы нэс кIуэуэ къихьыну мурад ищIауэ арат. Шакир ныбэкIэ фIыт. Iуэхур шхэным нэсамэ, пхуэщхьэхынутэкъым.

Нэхулъэр къыщызэкIэщIитхъым Жамботей нэсщ, зы кIэртIоф хадэ къигъуэтри, къыхитIыкIыу иуващ. Шакир абы хэту, пщэдджыжь нэмэзыр ящIауэ къыщIэкIыж нэмэзыщIхэм гу къылъатэри, зэрыгъэгуоуэ щIадзащ.

Шакир лIы кIыхьышхуэт, Iэгъум-лъэгъуму, хуабжьу кIуэрт икIи жэрт. Къуажэм къызэралъэгъуар къыщищIэм, къэлътмакъым и зы лъэныкъуэм кIэртIофыр из ищIати, ар къипхъуатэщ, и блэгущIэм щIилъхьэри, къыщIэцIыващ.

Шакир щIакIуэ щыгът, ауэ фIыуэ лIы кIыхьти, щIакIуэр и пхэщIыщхьэм къэс къудейт. Езыр япэ иту, жамботейхэр яужь къиту жэрыжэкIэ кIуэрти, лIыхэм язым жиIащ жи: «Уэрей, ар мылъэс, шым тесмэ, фIыщIэрыхьэнкъым, къэвгъэзэж, къэвгъэзэж!».

Нэху мыщауэ тIэкIу кIыфIт, жамботейхэм «шу къыщIэкIынщ, дыкIэлъыщIэмыхьэну абы» жаIэщ, щIегъуэжри, ягъэзэжащ.

Шакир апхуэдэу къезыхужьахэм къаIэщIэкIри, дыгъэр фIыуэ къыдэкIуэтеяуэ, чэтым нэсыжащ. Абы щыгъуэ губгъуэ чэтхэм жьэгу щIэтти, гуарцэрэ къэрэкъурэ лъэдакъэкIэ мафIэшхуэ дащIыхьщ, кIэртIофыр дэпым щIауфэщ аби, екIуу ягъажьэри яшхащ.