Адыгэ литературэм и классик ЩоджэнцIыкIу Алий къызэралъхурэ илъэси 125-рэ зэрырикъум мы гъэм республикэм Iуэхугъуэ куэд траухуэ, литературэ пшыхьхэр, спектаклхэр, дерс зэIухахэр, нэгъуэщIхэри къызэрагъэпэщу.
Уи уэрэд Iущу псэм фIэщIэщыгъуэр
КъыщоIур лъахэм – зэпымыуж.
Ухъуащ, Алий, уэ лъэпкъым и вагъуэ, -
Лъэпкъым и вагъуэр зэи имыж.
Мыпхуэдэ сатыр гунэсхэр ЩоджэнцIыкIум хуитхыгъащ Тхьэгъэзит Зубер.
Ди тхакIуэшхуэхэм я IэдакъэщIэкIхэмрэ я щIэинымрэ щIэблэр дегъэхьэхыным, абы и мыхьэнэр зыхегъэщIэным теухуауэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэр щекIуэкIыр, дауи, школхэрщ. Апхуэдэ Iуэхухэр къызэзыгъэпэщ егъэджакIуэхэм мураду зыхуагъэувыжыр ди япэ итахэм я фэеплъыр зэрырагъэхъумэнум къыдэкIуэу, ныбжьыщIэхэм я анэдэлъхуэбзэр фIыуэ егъэлъагъунырщ, абы пщIэ хуегъэщIынырщ. Тэтрокъуэ Хьэдижэт и дерс зэIуха фи пащхьэ итлъхьэри аращ зытеухуар.
- Ди тхакIуэ-усакIуэхэм хуаIэ лъагъуныгъэр нэхъри егъэфIэкIуэн, щалъхуа хэкур фIыуэ ялъагъуу, абы иригушхуэу, ар ягъэдахэу щытыным еджакIуэхэр къыхуеджэн, литературэм дегъэхьэхын, гъэхуауэ усэм къеджэфу егъэсэн, я анэдэлъхубзэм хуаIэ лъагъуныгъэр нэхъ куу щIын, я бзэм зегъэужьын – ахэрщ ди тегъэщIапIэр. Адыгэбзэм и дахагъэр цIыхум деж нэзыгъэсыфа, лъагъуныгъэу лъэпкъым хуиIэр бзэкIэ екIуу зытхыфа ди усакIуэшхуэ ЩоджэнцIыкIу Алий ди лъэпкъым и вагъуэу къалъытэ.
Алий... А цIэр щыжыпIэкIэ уи нэгум къыщIоувэ ар къызыхэкIа адыгэ лъэпкъ уардэр.
Алий... А цIэм пыщIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуршыпс уэрхэр, и къурш уардэхэм я цIэхэр.
Алий... Ар зи цIэри зи щхьэри нэхуу щыта цIыху телъыджэщ.
Япэу еджапIэм кIуэ сабий цIыкIум деж къыщыщIэдзауэ жьыкIэфэкIэм нэсыху, хэт зымыцIыхур ЩоджэнцIыкIу Алий?! Алий адыгэхэр дызэрыпагэ усакIуэщ, ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъужщ.
ГъащIэ кIэщIт а цIыху гъуэзэджэр. Ар зэрыпсэуар илъэс 41-рэщ, къалэмыр зэригъэбзар илъэс тIощI къудейщ. Ар икъукIэ зэман мащIэщ усакIуэм дежкIэ. Апхуэдэу щыт пэтми, а зэман мащIэм къриубыдэу Алий и къалэмыпэм къыщIэкIащ тхыгъэ хьэлэмэтхэр. УсакIуэ нэсым и гъащIэр мащIэми, ар щытынша лъэхъэнэ къэхъуакъым. Гугъут абы икIуа гъуэгуанэр.
ЩоджэнцIыкIу Алий Iэсхьэд и къуэр 1900 гъэм Кушмэзыкъуей къуажэм къыщалъхуащ. Еджэным, щIэныгъэм зи нэ къызыхуикI щIалэр йохъуапсэ тхылъхэр зи блэгущIэ щIэлъу еджапIэм кIуэ цIыкIухэм. Алий и хъуэпсапIэр къехъулIащ. И адэшхуэ Пщыкъан телъхьэ зыхуэхъуа щIалэ цIыкIур 1908 гъэм еджапIэм щIотIысхьэ. ЕхъулъэныгъэфIхэр иIэу къуажэ еджапIэр къиуха нэужь, Алий щIотIысхьэ Бахъсэн къыщызэIуаха муслъымэн еджапIэм. А еджапIэм щригъэджэну кърагъэблагъэ щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ Цагъуэ Нурий. ИужькIэ Алий щоджэ «Цагъуэм и университет» зыфIаща еджапIэм.
Еджэным гупыж хуэзыщIа, зи щIэныгъэр хэзыгъэхъуэну мурад зыщIа щIалэр Цагъуэ Нурий и чэнджэщкIэ Дагъыстэным макIуэ. Ар щоджэ Темырхъан – Шурэ къалэм (иджы Буйнакск) щыIэ егъэджакIуэ курсым. ФIы дыдэу зэреджэм къыхэкIыу 1916 гъэм Алий Кърымым ягъакIуэ, Бахъчи - Сарей къалэм дэт И. Гаспринскэм (кърым – тэтэр щIэныгъэлI) и цIэр зезыхьэ педагогическэ училищэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну.
НэхъыфIу еджэ еджакIуэ пщыкIузым яхэту, ЩоджэнцIыкIу Алий ягъакIуэ Тыркум, адэкIэ и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ. Гуапэу къыIущIэркъым адыгэ щIалэм Тыркур. Хамэ щIыпIэм гугъуехь куэдым щыIуоуэ. Ауэ сыт хуэдиз гугъуехьрэ тхьэмыщкIагъэрэ темылъами, ар Истамбылым щоджэ. Абы тыркубзэр едж, франджыбзэм щыгъуазэ зещI, хьэрыпыбзэр зрегъащIэ, усэ тхыным гупыж хуещIри, и къарур егъэунэху.
ЩоджэнцIыкIу Алий тхэн щIидзащ Тыркум щыщыIа лъэхъэнэм. А зэманым абы итхахэм щыщу ди деж къэсащ «Нанэ» усэр. ЦIыхум дежкIэ щалъхуа хэкумрэ къэзылъхуа и анэмрэ нэхъ лъапIэ сыт щыIэ? Анэ, хэку. А тIур зы гурыIуэгъуэу зэрыщытым щыгъуазэ дыхуещI Алий и усэм.
ЕджапIэр къиуха нэужь, 1919 гъэм Алий Къэбэрдейм къегъэзэж, и хэкум хузэфIэкI псори хуищIэну и мураду. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ гъащIэщIэ ухуэным хуэлажьэу щIедзэ. Куэд щIауэ зыщIэхъуэпс егъэджакIуэ лэжьыгъэм пэроувэ. ЩоджэнцIыкIур илъэс 13-м нэблагъэкIэ а IэщIагъэм ирилэжьащ, ауэ литературэ лэжьыгъэр зэи IэщIыб ищIакъым.
Лъэпкъ сабийхэм щIэныгъэ куу, хьэл – щэн дахэ зэрахилъхьэным махуэ къэс яужь итщ ЩоджэнцIыкIур. Абы къыхэкIагъэнщ усакIуэм усэ куэд сабийхэм триухуэныр. УсакIуэм и сабий усэхэм щыщу дедэIуэнщ «КIущэ нагъуэ», «Хьэсанш еджакIуэ» усэхэм.
Алий и сыт хуэдэ тхыгъэри уи гум къохуэбылIэ, уи псэм къодэхащIэ. Псом хуэмыдэу удахьэх ЩоджэнцIыкIум и пейзаж лирикэм. Дунейр, абы и щытыкIэхэр къыщыгъэлъэгъуа усэ хьэлэмэтхэщ «Гъатхэ», «Май», «Бжьыхьэ», «ЩIымахуэ», «Налшык» жыхуиIэхэр, нэгъуэщIхэри. Мы усэхэм Iэзагъ нэс хэлъу къыщыгъэлъэгъуащ хэкум и дахагъэр, и теплъэ хьэлэмэтыр. Апхуэдэ дахагъ зыбгъэдэлъ адэжь щIыналъэр нэхъри нэхъыфIыжу дегъэлъагъу усакIуэм.
НэгъуэщI лъэпкъ литературэм и ехъулIэныгъэхэм фIыуэ щыгъуазэ ЩоджэнцIыкIум къыгуроIуэ лъэпкъ литературэр прозэм зэрыхуэныкъуэр, зэригъэпэщын зэрыхуейр. Апхуэдэ зэхэщIыкI пэжым зэрытетар арагъэнущ 20-нэ гъэхэм и кIэм абы и рассказ цIэрыIуэ «Хьэжыгъэ пут закъуэр» щIитхар. А тхыгъэр щIитхам тепсэлъыхьыжу усакIуэм мыпхуэдэу жиIэгъащ: «Си унагъуэ мэжэщIалIэм си сабиигъуэм шхын зэрыхуэсхьа Iуэху щIэпхъаджэр сигу къэкIыжри абы ипкъ иткIэ сэ стхащ япэ си рассказ «Хьэжыгъэ пут закъуэр».
И усэ купщIафIэхэмрэ и рассказ хьэлэмэтхэмрэ къыдэкIуэу ЩоджэнцIыкIу Алий и къалэмыпэм къыщIэкIащ поэмэ хьэлэмэтхэр. Апхуэдэщ «Хамэ щIыпIэм», «Мадинэ», «ЩIымахуэ жэщ», «Тембот и дыгъуасэхэр», «Партизан Жамбот», «НыбжьыщIэ хахуэ», «Къызбрун» жыхуиIэхэр. Лъэпкъ усыгъэм и тхыгъэ нэхъыф, нэхъ цIэрыIуэ хъуахэм ящыщщ «Мадинэ» поэмэр.
Алий и гупсысэм и кууагъыр, и художественнэ Iэзагъыр, талант абрагъуэ зэрыбгъэдэлъыр, лъэпкъ тхыдэм, цIыху гъащIэм нэсу зэрыщыгъуазэр къыщигъэлъэгъуащ абы и роман «Къамботрэ Лацэрэ». Пэжагъ, кууагъ нэс игъуэтар арагъэнущ ар лъэпкъ усыгъэм и япэ роману, адыгэ гъащIэм и энциклопедиеу, лъэпкъ культурэм и хэлъхьэныгъэ нэхъ ин дыдэу ар щIагъэувыр.
1941 гъэ. Зыри зыпэмыплъа Хэку зауэ иныр къэхъеящ. ШоджэнцIыкIу Алий и пшыналъэм нэхъри зеужь. Абы етх усэ зыбжанэ, Хэкур хъумэжыным цIыхухэр къыхуриджэу. Абыхэм ящыщ зыщ «Все беритесь за оружие» жыхуиIэр.
1941 гъэм фокIадэм и 3-м ЩоджэнцIыкIур зауэм макIуэ, Хэкум и щхьэхуитыныгъэр ихъумэну.
«Лозовая» станцым дыкъэсащ. Дыздашэну лъэныкъуэр тщIэркъым. Ди Iуэху зытет псор зэкIэ ныфхуэстхыфынукъым, ауэ сэр щхьэкIэ фымыгузавэ. Фыкъытпэплъэ, куэд мыщIэу текIуэныгъэкIэ нэдгъэзэжынущ. Алий». Мыр Алий и иужьрей тхыгъэщ.
Ноябрым и 29-м 1941 гъэм Бобруйск къалэм дэта концлагерым къэбэрдей усакIуэ гъуэзэджэр йокIуадэ.
ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэхэм зэрыуахътыншэр, усакIуэр нобэ зэрыпсэур, зэрылажьэр, зэрыгъусэ пэжыр куууэ къыщыгъэлъэгъуэжащ ди усакIуэ цIэрыIуэхэм я тхыгъэхэм. Абыхэм ящыщ зыщ КIыщокъуэ Алим и усэ «Усэ къарукIэ бийр бгъэсу» жыхуиIэр.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ уэрам. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ еджапIэ. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театр. ЩоджэнцIыкIу Алий и музей. ЩоджэнцIыкIу Алий и медаль. Хьэуэ, ящыгъупщэнкъым адыгэ лъэпкъым ЩоджэнцIыкIу Алий.
Пшэ чэтхъахэр сыт зезыхуэр?
Жьым ар къуршым хутемыху,
Уи уэрэду къуэм дэмыхуэр
Къытхуэнащи тхуэмыух.
Уи зэ уэгъуэм бийр къибуду-
Арщ уэ гъащIэу къэбгъэщIар.
Iуащхьэмахуи къыгуауду
Уи сурэти арщ щIащIар.
(КIыщокъуэ Алим «ЩоджэнцIыкIу Алий и сурэт»)
Лъэпкъым и вагъуэ ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэ телъыджэхэрщ къэбэрдей литературэм дамэ хуэхъуар. ЩоджэнцIыкIум и тхыгъэ налкъутхэм я жьы къабзэм, я бзий нэхум ноби добжьыфIэ, догъагъэ ди литетатурэр. ЩоджэнцIыкIу Алий и тхыгъэ хьэлэмэтхэр псэунщ и анэдэлъхубзэкIэ псалъэу зы адыгэ дунейм тетыху.
