Тхыдэтххэм къалъытащ Къэтбей адрей пащтыхьхэм губзыгъагъкIэ, IущагъкIэ яфIэкIыу зэрыщытар. Ар егъэлеиныгъэ хэмылъу, динщIэкъут. И ныбжьыр илъэс 60 ирикъуауэ пащтыхь хъуащ, щытеувам щыгъуэ къэралыр зэхэзэрыхьат, ахъшэ хъумапIэхэр нэщIти, ахэр псори ипIэ иригъэувэжри, цIыхубэм загъэпсэхужащ. Ар щыткIиинум деж ткIийт, щыщабэнум дежи щабэт. Тхылъ еджэрт. И бий нэгъунэ щIыхь хуищIырт: пшыхьхэм, зэхуэсхэм къригъэблагъэхэрт, спорт зэхьэзэхуэхэм иригъэплъырт, хьэжыщI кIуэнум дэIэпыкъурт. Шэрджэс пащтыхьыгъуэм и япэ лъэхъэнэм дзэм и бжыгъэр мин 24-рэ хъууэ щытамэ, Къэтбей и лъэхъэнэм Мысырым и закъуэ мин 24-рэ щыIэт, Дамаск мин 12 щыIэт, Хьэлэб Къалэ - мини 6, Триполи - мини 6, Гъэззэ мини 2 щыIэт.
И пащтыхьыгъуэм и щIэдзапIэхэм тыркумэн лъэпкъым щыщ Iэблэстинхэм я пащтыхь Сиуар и щIыналъэм къытеуати, пщы Ешбэч я нэхъыжьу и дзэр зекIуэ игъакIуэри, Джиджун псышхуэм нэс ирагъэкIуэтыжащ, я пащтыхь Сиуари гъэр къащIри, Iэпхлъэпхыу Каир къашащ. А лъэхъэнэм Беркъукъур Щам щIыналъэм щыIэт, пащтыхь унафэхэр абы щыпхигъэкIыу. Ещэбэч къиубыда Сиуар Беркъукъум деж щIишащ, абы унафэ трищIыхьыну. Беркъукъур Сиуар тIэу еупщIащ: «Уэра Сиуарыр? Уэра си дзэлIхэр зыукIар?» жиIэурэ. Жэуап къритыжыртэкъыми, и блыгущIэтхэм унафэ яхуищIащ, щIашу яукIыну. АрщхьэкIэ Ещбэч яхуидакъым, сымыукIыну псалъэ естащ жиIэри.
Къэтбей и тетыгъуэм Ифиубием и пащтыхьым гурыIуэрт, уеблэмэ, абыхэм ящыщ куэд и дзэми хигъэхьат, къулыкъушхуэхэри яритат.
Уэсмэнхэм я сулътIан Мыхьэмэд ЕтIуанэр къэжэрхэм я пащтыхьым и дзэм текIуауэ Къэтбей щызэхихым къэгузэващ, абы и дзэр Сириеми къэсынкIэ шынэри. Ар къимыгъэхъун щхьэкIэ и дзэр игъэхьэзыращ пэувыну. А хъыбарыр СулътIан Баизед къызэрыIэрыхьэу, къэгубжьри, езым и малъхъэ Ахьмэд и дзэми пашэу иригъэжьащ. Ауэ абы и дзэр Къэтбей и дзэм пэмылъэщу къикIуэтащ, Къэтбей и дзэми Каир къигъэзэжащ. Абы иужькIэ тIури зэгурыIуащ, зыр зым темыуэну. А тIум я зэхуаку дэлъ зэгурыIуэныгъэр куэд икIуакъым. 1512 гъэм Баизед ЕтIуанэм пащтыхьыгъуэр къызэрылъысу, езымрэ и къуэш Джымрэ зэщыхьащ. Джым Къэтбей и деж щтапIэ къэкIуащ, Къэтбеи ар иригъэблэгъащ икIи хьэжыщI игъэкIуащ. Баизед ар игу техуакъым икIи къигъэгубжьащ. Къэтбей хуейтэкъым, Джым и хьэтыркIэ Уэсмэнхэм ебиину. Арати зэкъуэшитIыр зригъэкIужыну иужь ихьащ, арщхьэкIэ Баизед къыхуидакъым…
Курыт лIэщIыгъуэхэм екIуэкIа пащтыхь Къэтбей и лъэхъэнэм и кIыхьагъым (илъэс 29-кIэ тетащ) пащтыхьыгъуэм лъэщу зиубгъуащ икIи къытеуэну къехъуапсэ уэсмэнхэмрэ тыркумэнхэмрэ и щIыналъэр ящихъумащ. А Iуэхум мылъку куэд зэрытекIуадэр зыхэзыщIар цIыхубэрщ. Абыхэм я мыарэзыныгъэр къагъэлъагъуэу зыбжанэрэ зэщIэхъеяхэщ, къэрал кIуэцIыр ягъэутхъуэу. Пащтыхь Къэтбей и хасэр куэдрэ зэхуишэсащ, Iуэхум и пэжыпIэр цIыхубэм ялъигъэIэсын мурадкIэ. Апхуэдэу ямыщIмэ, и тахътэм текIыу, Мэчэ кIуэуэ дэтIысхьэжыныр нэхъ къызэрищтэри ягуригъэIуащ. ЦIыхубэр зыгъэпIейтей нэгъуэщI Iуэхуи щыIэт: 1476 гъэм ахъшэ нэпцIхэр къежьэри, уасэхэр дэуэящ. Езы пащтыхьыр апхуэдизкIэ и щхьэм тешыныхь хъуати, цIыхубэ губжьам запыIуидзын щхьэкIэ, и чэщанэр зытет Iуащхьэм къехыу и лэжьапIэм кIуэн щыхъукIэ, кхъалъэхэм пхрыкIырт. Мысырым и сату Iуэхур щызэIыхьэпар, Европэм и сату гъуэгур абыкIэ блэмыкIыжу Индым кIуэ гъуэгур къахута иужькIэщ.
Пащтыхь Къэтбей цIыхухэми дахэу яхущытт, езым и диным имыт, чристэнми, журтми лей къатригъэхьэртэкъым. Уеблэмэ, Иерусалим дэт журтхэм я тхьэлъэIупIэр, къалэм и тетым и унафэкIэ, якъутати, Къэтбей иригъэщIыжащ, зыкъутами тезыр трилъхьэри, башкIэ иригъэуащ.
Пащтыхь Къэтбей илъэс 29-кIэ тетауэ дунейм ехыжащ икIи Каир щыщIалъхьэжащ. Ар зэрылIэу езым и къуэ Мухьэмэд пащтыхь тахътэм трагъэтIысхьащ, ауэ ар зэрытетар мазихщ. Абы и пIэкIэ Къанщауэ и къуэ Къанщауэ пащтыхь ящIащ.
Бэрысбий (Наурзокъуэ Ашраф Сейфуддин сулътIаныр
Наурзокъуэ Бэрысбий сулътIан Беркъукъу и блыгущIэту щытащ, Беркъукъу и къуэ Пащтыхь Фэрэдж и «псы зехьэу» Iутащ. Абы хэтурэ зауэлIу щэ бжыгъэхэр IэщIалъхьащ, итIанэ зауэлI I000-м я унафэщI хъуащ. СулътIаным и къуэдзэу Дамаск ягъакIуэри, щIыналъэр зыхуей хуигъэзащ, абы къикIыжри, Каир дэсащ пащтыхь тахътэр IэщIалъхьэхукIэ.
Тхыдэтххэм абы хужаIащ: «…И щхьэ пщIэ хуэзыщIыж пащтыхьт, политик Iэзэт, хьэлкIэ къызэрыгуэкIт, дахэу зихуэпэну фIэфIт, пащтыхь хабзэхэм хуэсакъырт, фадэ зыIуилъхьэртэкъым“.
Бэрысбей и лъэхъэнэм пащтыхь щIыналъэр Евфрат псым нэсауэ щытащ. Кипр хытIыгум и тетыр къытеуэурэ игъэгузавэрти, и кхъухьыдзэр иузэдри япэщIэувэу щIидзащ. 1365 гъэм Кипр и пащтыхьым жорзехьэхэм я пашэ зищIщ, Александрей къалэм теуэри, и дзэр махуищкIэ хъунщIэу дэтащ. Махуищ нэужьым дэкIыжащ, гъэр 5.000 яIыгъыу.
А къытеуэ-нытеуэм сулътIан Бэрысбей къигъэгубжьри, и хыдзэлIхэр нэхъыбэ ищIащ, кхъухьхэм я бжыгъэр 40-м нигъэсащ. 1425 гъэм ахэр иригъажьэри, Лимассол къалэр къащтащ. Каир къигъэзэжащ гъэр 1.000 яIыгъыу.
ЕтIуанэ илъэсым Бэрысбей и кхъухьыдзэр аргуэру хым тригъэхьащ. Абыхэм жорзехьэ хъунщIакIуэхэм я кхъухьхэр ягъэсащ, я лъэсыдзэр зэтракъутащ, я пащтыхьыр гъэр къащIащ. Хым щызекIуа и дзэр Каир къэсыжащ, текIуэныгъэр къахьауэ, сулътIанри яхэту, гъэр мин бжыгъи ящIыгъуу.
Бэрысбей и пащтыхьыгъуэр Мэккэ, Джиддэ къалэхэми нэсат, дыгъэ къуэкIыпIэмкIэ щызекIуэ сату гъуэгухэри IэщIэлъащ. Ар фIыуэ ягурыIуэрт франджы пащтыхьхэм, уэсмэнхэм я сулътIанхэм. Нобэми Каир къалэ дэтщ абы иухуа мэжджытыр. Ар тетщ Къащауэ Гъур и цIэкIэ щыIэ уэрамым. А лъэхъэнэм щыIа пащтыхьхэм я нэхъ хахуэу къалъытащ Бэрысбей тхыдэтххэм.
Бэрысбей дунейм ехыжащ 1438 гъэм. Пащтыхьу тетащ илъэс 18-м нэблагъэкIэ. И ныбжьыр илъэс 60 ирикъуауэ лIэри, пащтыхьыгъэр езым и къуэ, илъэс 14 фIэкIа зимыныбжь Исуф лъысыжащ. Ауэ ар мазищ фIэкIа тетакъым, сулътIаным и дзэпщ Чэкъмакъ тахътэм трагъэтIысхьащ.
Чэкъмакъ Зэхьир Сейфеддин сулътIаныр
Чэкъмакъыр лъэпкъкIэ адыгэщ, Кавказым къизышар Хъэуаджэ Къызылщ. КъулыкъукIэ дэкIуэтейурэ, тетыгъуэмкIэ ныкъуэкъуэгъуу къыщыувым, Беркъукъу и къуэ Фэрэдж къиубыдри, лъэхъуэщым Чэкъмыкъыр щIидзащ, зэман дэкIри, къиутIыпщыжащ. Бэрысбей сулътIаным и лъэхъэнэм дзэпщу щытащ. Чэкъмакъ и ныбжьыр илъэс 69-рэ ирикъуауэ пащтыхь тахътэм тетIысхьащ. Къыпэрыуэ псори я пIэ иригъэзагъэри, къэралыр гупсэхуу зэрихьэу щIидзащ.
Чэкъмакъ щIэныгъэлIхэм, тхакIуэхэм я зэIущIэхэм хэтыну фIэфIт. Абы и лъэхъэнэм къэралыр мамыру псэуащ, ибэхэм гущIэгъу яхуищIырт, цIыхубэм яхэтт, езыхэм ящыщым хуэдэу. ЩIэныгъэлI е цIыхушхуэ и деж къыщIыхьамэ, хуэтэджырт, Iэсэу псалъэрт, шууэ къикIухьыну фIэфIт, фадафэтэкъым.
Чэкъмакъ зауэ-банэ куэд хэмыту, нэгъуэщI пащтыхьхэм ягурыIуэрт. Къэжэрми, Азие ЦIыкIум ис пщыхэми Iэмал къахуигъуэтыфырт. Анэдилхэм щытепщэ тыркумэнхэм я пхъуитI къишэри, малъхъэ яхуэхъуащ. Абыхэм зэпымыууэ тыгъэхэр къыхурагъэхьырт, я кум дэлъ ныбжьэгъугъэр зэрахъумэр кърагъэкIыу. Езыри ядэIэпыкъурт, къыхуащIа тыгъэхэм пэкIуэж саугъэт яхуищIэжырт.
1440 гъэм Андалузие щыIэ муслъымэнхэм я гъунэгъу франджыхэр къащеныкъуэкъум, абыхэм я пащтыхь Мухьэмэд и къуэ Абу Абдулыхь къыдэIэпыкъуну зэлъэIуар Мысырым щыIэ Чэкъмыкъщ. СулътIаным абы и лъэIур хуигъэзэщIащ, дзэ хуимыгъэкIуэфами, мылъкукIэ дэIэпыкъуащ.
Чэкъмакъ Уэсмэн (Тырку) къэралыгъуэм фIыуэ хущытащ, нэхъ иригъэфIэкIуэн щхьэкIи Шах Задэ гуащэр щхьэгъусэу къишащ.
Илъэс пщIейм щхьэдэхауэ сымаджэ щыхъум, езым и къуэ Фэхъруддин Iусман сулътIан тахътэм трагъэтIысхьащ (ар зэрытетар махуэ 43-рэщ). Махуэ 12 дэкIри, щIалэм и адэ Чэкъмакъ дунейм ехыжащ.
Трагъэува пащтыхьыр трихуу, езыр теувэну хэтащ хъэлифыр, ауэ ар къыдэхъуакъым. Пщыхэр зэхуэсри, унафэу къызэдащтащ Инал тахътэм трагъэтIысхьэну.
