Хы ФIыцIэ Iуфэм Iус ПсыфIыпэ (Лазаревск) и ищхъэрэ-къухьэпIэмкIэ километр 22-кIэ пыIухауэ хым холъэдэж Мэкъупс (Макопсе) псы цIыкIур. Абы и тIуащIэм хъуапсэгъуэу зыдигъэзэгъащ Ныджэкъуэ (Нэджыгу, Наджиго) зыфIаща шапсыгъ къуажэм.
Лъахэхутэхэм къызэралъытэмкIэ, къуажэм зэреджэр псалъитIу зэхэухуэнащ: «ныджэ» - рэ «къуэ» - уэ.
А жылэм къыщежьэу псыхъуащхьэхэмкIэ нэхъри дэзыгъэзей гъуэгуитIым я зым Мэкъупс и къуэладжэ зэвым удешэ, адрейм шытх мылъагэм и пщэдыкъкIэ къыщыс Псыущхъуэ жылэм ухуешэ.
БлэкIа мыжыжьэм ехьэлIа дэфтэрхэм къызэрыхэщыжымкIэ, тIуащIэм ижькIэрэ щыпсэуа шапсыгъхэм я нэхъыбэм Кавказ зауэжьым и иужьрей илъэсхэм Хэкур ябгынэн хуей хъуащ. Къэна унагъуэ тIэкIур шытхым щхьэдагъэхри Лабэ хэлъэдэж Хуарзэ псым и Iуфэм а лъэхъэнэм иджыри Iусыгъа Хьэджымыкъуэ абэзэхэ къуажэм дагъэтIысхьат. АрщхьэкIэ а жылэри зэхэзехуэн щащIым, Ныджэкъуэ иIэпхъукIахэр къыдэкIыжри къыщыхъуа я хапIэжьымкIэ къагъэзэжащ икIи зи гугъу тщIы къуажэр къагъэщIыжащ. Ахэращ къызытехъукIыжар нобэ мы щIыпIэм щыпсэухэм я нэхъыбэр.
Мэкъупс
Мы псы цIыкIум и кIыхьагъыр километр 12 къудейщ. КъыщыщIидзэр Псыущхъуэ бгым ипщэ-къуэкIыпIэмкIэ щыIэ и джабэ нэкIухэрщ. Псыр хы ФIыцIэм щыхэлъэдэжым деж щыс урыс-ермэлы къуажэми а фIэщыгъэр, «Макопсе» жыхуаIэр, зэрехьэр.
Гу зэрылъытэгъуафIэщи, «Мэкъупс» щIыпIэцIэр IыхьитIу зэхэтщ: «мэкъурэ» «псыуэ», къикIыр гурыIуэгъуэу. Абы къыхэкIыуи лъахэджхэм ящыщ языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, уэшхыр щыятэ лъэхъэнэхэм къуэм дэт мэкъупIэхэм къахилъэсыкI удз гъуахэр абдежым щежэх псым куэду къызэрыхихьэм къыхэкIащ фIэщыгъэу зэрихьэри.
Куржым хагъэхьэным тIэкIут иIэжар
1919 гъэм и щIышылэм Париж щызэIущIат Сочэ и Iэхэлъахэр (граждан зауэм и гуащIэгъуэу) зэпэзыубыда Куржымрэ (Грузиемрэ) Урысеймрэ я лIыкIуэхэр. Куржым щыщхэм абдежым щагъэлъэгъуат тхыдэм къыхэна я пащтыхьхэу Давид УхуакIуэмрэ Тамарэ Гуащэрэ я лъэхъэнэхэм а къэралым и щIыналъэм куэдкIэ зызэхишарэ абы Сочэрэ ТIуапсырэ я Iэгъуэблагъэри хыхьэу зэрыщытам ехьэлIа дэфтэрхэмрэ щIыналъэгъэлъагъуэ картэхэмрэ. А псом къыхэкIыуи яукъуэдият Куржым и гъунапкъэр ТIуапсы къалэ ипщэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ километр 14-кIэ «пыIудза» Мэкъупс псы цIыкIум и Iуфэм ирикIуэн хуейуэ. АрщхьэкIэ, телъыджэр аращи, а зэманым ар зымыдэу къэувауэ тхыдэм къыхэщыжыр а щIыпIэр зэтезыIыгъа Деникинщ, хужьыдзэм генералу хэтар.
«Псыущхъуэ» ехьэлIа псалъитI
Шапсыгъ диалектым ирипсалъэхэм зэрыжаIэмкIэ, «псыущхъуэ» псалъэм «узыпхрыплъу къабзэ», «уафэм хуэдэу къащхъуэ» мыхьэнэхэращ къарыкIыр.
Ардыдэм и телъхьэщ бзэ щIэныгъэхэмкIэ доктор КIуэкIуэ Джэмалдин. Абы къызэрыхигъэщауэ, псалъэм и иужьрей пычыгъуэм «щхъуантIэ» мыхьэнэр иIагъэнущ икIи псалъэпкъитIым я зэхуаку къыдэувэ «уы» префиксыр «кIуэ пэтми нэхъ щхъуантIэ хъун», «ущхъуэнтIын» егупсысыкIэхэращ зыхуэкIуэжыр.
НэгъуэщIу жытIэмэ, фIэщыгъэр Iыхьищу зэхэтщ: «Псы - у (ы) - шъ (у) хъо».
Адыгэ Республикэм щыпсэуа, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Мэрэтыкъуэ Къасым зэрыжиIауэ, кIахэ (адыгей) диалектым ирипсалъэхэм «Псыушъхъо» фIэщыгъэм «тхъурымбэ зыщI псы» мыхьэнэри кърагъэкIыу щытагъэнущ.
Шапсыгъ щIыналъэм мы и Iэгъуэблагъэм «Псыущхъуэ» фIэщыгъэм къытехъукIауэ нэгъуэщI щIыпIэцIэхэри щыкуэдщ.
Зи лъахэ итIысхьэжа къуажитI
XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм пащтыхь правительствэм игъэувыIат хы ФIыцIэ IуфэмкIэ гъэза бгыхэм, урысхэм я «жыIэ» емыувалIэу, къафIинауэ щыта адыгэ тIэкIуми я зэхэзехуэныр. КIэлъыкIуэ лъэбакъуэу, ахэр хуит ящIащ алъандэрэ зыдэса къуакIэбгыкIэхэм къыдэкIыу, хуагъэлъэгъуа щIыпIэхэм ящыщу нэхъ яфIэкъабылхэм деж къуажэхэр щаухуэну. Арати, шапсыгъ-хьэкIувхэм ящыщ зы гупым Псыущхъуэ бгыжьым деж щыса пасэрей жылэжьхэм я гъунэгъуу ищхьэкIэ зи гугъу тщIа къуажэр щаухуэжащ. Ар къыщыхъуар 1895 гъэращ.
Iуащхьэ екIуэкIхэм я джабэ нэкIухэмрэ мэзылъэ бгыхэмрэ иджыри къыздэсым уащрохьэлIэ Урыс-Кавказ зауэжьым ипэкIэ мы щIыпIэм щызэрахьэу щыта пхъэщхьэмыщхьэ хадэхэм я лъэужь телъыджэу къыщызэтена жыгыжьхэм. Абыхэм ноби пхъэщхьэмыщхьэ узыншэхэр къапокIэ.
Ныджэкъуи Псыущхъуи я Iэгъуэблагъэр турист кIуапIэщ. Абыхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ, псом хуэмыдэжу гъэмахуэ зэманым. ЩIыпIэм къакIуэхэр гъунэгъу Iуащхьэхэм, псыкъелъэ дахэхэм я Iэхэлъахэм яшэ, шытхыщхьэхэм зыщрагъэплъыхь, мэзылъэ тIуащIэхэм я нэгу зыщрагъэужь.
