Ди фильмыр Мароккэми нэсащ

АР-м щIыхь зиIэ и журналист, режиссёр, сценарист Даур Хъусен триха «Пщы Марыхъу» адыгэ тхыдэ-художественнэ фильмыр иджы Мароккэм щагъэлъагъуэ. Ар ­хагъэхьащ а къэралым ще­кIуэкIа XIX дунейпсо фестивалым. Хъусен и гъусэу Ма­роккэм щыIащ актерхэу ­Къыкъ Iэдэмрэ Даур Батыррэ.

Илъэс зыбжанэ ипэ ди ки­нотеатрхэм щыIащ, адыгэхэри, нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэри дихьэхыу еплъащ зи гугъу тщIы фильмым. Хъусен мурад зэ­рищIам тету, хамэ къэралыбзэхэмкIэ субтитрхэр тету фильмыр къыдигъэкIащ икIи дунейпсо утыку ирихьащ. И лэжьыгъэр интернетым кърилъхьа нэужь, хамэ къэралыбзэхэмкIэ субтитрхэр трилъхьэ­-ну къыщIэлъэIуащ цIыхухэр. Апхуэдэу ар ирагъэблэгъащ Мысырым щрагъэкIуэкIа фес­тивалым, ауэ абы кIуэфакъым. Мароккэм щыIэну кинофести­валым и IэдакъэщIэкIыр щригъэхьым, ар ирагъэблэгъащ, текIуэдэнухэр езыхэм я пщэм далъхьэжри. Къэбгъэлъагъуэ­мэ, Мароккэм щекIуэкIа кинофестивалыр адыгэ фильмымкIэ зэхуащIыжащ, ар хуабжьу пщIэшхуэщ Хъусен зэрыжи­IэмкIэ. Абы и IэдакъэщIэкIыр зэ­пеуэм хэтакъым, езыр къэп­щытакIуэ гупым ящыщти.
Режиссерым зэрыжиIэмкIэ дунейпсо кинофестивалым ща­гъэлъэгъуащ Мысырым, Ираным, Къыргъызым, Тыркум, Сауд Хьэрыпым, Тунисым, Франджым, Москварэ Санкт-Петербургрэ щытраха фильм­хэр. 
- Псоми сфIэгъэщIэгъуэну сеп­лъащ, фильм лъэщхэр яхэтащ. Тунисым щытраха «Крас­ные дети» жыхуиIэм Гран-прир лъыдгъэсащ. Урысейм щытраха «Группа крови» фильмым увыпIэ гуэр къезгъэхьыну сы­хуеящ, ауэ IэIэтыр ирикъуа­къым. Си щхьэкIэ, псом нэхърэ нэхъ сигу ирихьар мы зи гугъу сщIаитIращ. Ауэ дэтхэнэми къы­хэпхын, къэбгъэсэбэпын хэлът, Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэр къы­щыIэтат. Къапщтэмэ, ап­хуэдэ кинофестивалхэм укIуэну фIыщ, уи IэщIагъэм, лэжьыгъэм къыщыпхуэсэбэпын куэд къыщыбощIэри. Псалъэм къы­дэкIуэу жыпIэмэ, къэпщытакIуэ гупым и нэхъыщхьэм и Iуэху бгъэдыхьэкIэр хуабжьу згъэ­щIэгъуащ, щапхъи къытесхащ, дызыхуэза режиссерхэм я щIэныгъэкIи зэчийкIи уатхьэ­къурт, дэтхэнэми зыщумыгъэн­щIу уедаIуэрт. 
Хъусен зэрыжиIэмкIэ, езым и фильмым лIыхъужь нэхъыщ­хьэ хуэхъуа пщы Марыхъу теу-хуа куэд тхыдэм ущрихьэлIэркъым. Абы монографие гуэ­рым къриджыкIат Марыхъурэ бжьэдыгъупщымрэ зэрызэпэ­щIэувам теухуа мащIэ тIэкIу. Ар фIэгъэщIэгъуэн хъури, филь­мыр триухуащ. ЛIэщIыгъуитIкIэ узэIэбэкIыжмэ, лIыгъэр, ха­хуагъэр, щIыхьыр, лIыхъужьыгъэр щытепщэу щыщыта зэманым укъыщегъэхутэ филь­мым. Хуабжьу гъэщIэгъуэну зэхэлъщ лIыхъужь нэхъыщхьэм и гъащIэр. «Сыт и гухэлъу щы­тами сщIэркъым, ауэ, и за­къуэу, и пщылIхэр имыгъусэу, и фащэкIи зэрыпщыр закъри­мыгъащIэу, гъунапкъэхэр щы­зэпиупщIкIэ, хабзэр къыщызэпиуди щыIэу, зэрыхьэ щIыналъэм и пщым хуэмызэу, ­Шэрджэсейр къызэхикIухьри, Нэт­хъуейм игъэзэжащ. Къуэ­кIыпIэм пIалъэкIэ щыпсэуа, зи хэкужь къэзыгъэзэжа, зи уна­гъуэр зыфIэкIуэда, ныбжьэгъуи жэрэгъуи зимыIэж щIалэр зыри хуейкъым, тыншу, гупсэхугъуэ иIэу псэун фIэкIа. Аращ ар шу закъуэу щIежьэри», - жеIэ Хъусен.
Даурыр илъэсиплIкIэ елэ­жьащ мы проектым. Сценарий тхыным щегъэжьауэ филь­-мым и презентацэм щыщIэ­кIыжу кино техыным елэжь гуп иIакъым, атIэ псори езым къызэригъэпэщыжащ, уеб­лэ­мэ зы актёр роли игъэзэ­щIащ.
- Адыгэхэм щIыхьэху яIэу щытащ, апхуэдэ IэмалкIэ тетхауэ аращ кинор, - жеIэ Хъусен. - ­Роль нэхъыщхьэр зыгъэзэщIа ТIэш Руслан куэдкIэ къыздэIэпыкъуащ. Фильм тесхыну сызэримурадыр къыщищIэм, аращ япэ дыдэу къыспэджэжар. Ахъшэ хэмытуи тхутехынущ, жиIэу сытезыгъэгушхуари аращ.
Кином хэта псоми зыкъыс­щIагъэкъуащ. ИлъэсиплIкIэ тес­хащ, ауэ езы сценариер ипэжкIэ стхын щIэздзат, хэтынухэр гукIэ къэслъыхъуэрт, щIалэхэм сахэплъэрт. Хэтлъ­хьэн мылъкушхуэ дызэримы­Iэм къыхэкIыу, тынштэкъым ди Iуэхур. Уеблэмэ плIэ-тхуэ сыкъэувыIэжауэ къыщIэкIынщ. Лэжьыгъэр куэдым къилъахъэрт. Ауэ къезгъэжьар и кIэм нэзмыгъэсыну хуитыныгъэ сиIэтэкъым. Сценариер тхын щыщIэздзам си адэрат япэу зэзгъэлъэгъуар, еджат, зэхъуэ­кIыныгъэ гуэрхэри хилъхьат. Абы иужь куэд дэмыкIыу ар ­дунейм ехыжащ. Си адэм уэсят къысхуищIат, сыт къэмыхъуа­ми, а фильмыр и кIэм нэзгъэсыну. Дапщэрэ сыкъэувыIэн хуей хъуами, абы и псалъэхэр сигу къэкIыжырти, къару къысхилъхьэжырт, - жеIэ Даурым.
Фильмыр адыгэбзэкIэ зэ­рытрахам уигу химыгъэхъуэнкIэ Iэмал иIэкъым. Апхуэдэуи и фIагъхэм ящыщщ адыгэбзэм  и диалект зыбжанэ къызэ­ры­щыIур. Ди анэдэлъхубзэкIэ псалъэ щIалэхэм фильмым и кIыхьагъкIэ Iущагъ куэд жаIэ, хабзэм щыщ Iыхьэхэри ягъэ­лъагъуэ.
- Сэ адыгэбзэм и диалектхэр хуабжьу сигу ирохь. Дэтхэнэ псэлъэкIэми езым и беягъ, дахагъ иIэжщ. А къэдгъэлъэгъуэжа лъэхъэнэм ущегупсыскIэ, апхуэдэ дыдэу псэлъэкIэ зэ­мылIэужьыгъуэхэмкIэ зэпсалъэу къызэдэгъуэгурыкIуауэ къыс­щохъу ди адэжьхэр.
Фильмыр техын щIэзмыдзэ щIыкIэ а гупсысэр сигу къэ­кIащ, лIыхъужьхэм езыхэр къы­зыхэкIа лIакъуэм и диалекткIэ згъэпсэлъэну. Журналист хуэ­дэуи жысIэнщи, интервью къы­зэIысххэр езыхэм я бзэкIэ згъэпсэлъэну сфIэфIщ. СфIэ­фIым къыщыгъэнауэ, къэбэрдеймэ - къэбэрдей диалекткIэ псэлъэн хуейуэ тызогъэчы­ныхь. Дахэщ ар. ИкIи ди бзэм и беягъыр къэзыгъэлъагъуэщ.
ЛIыхъужьхэр къыщыхэсхми, абы тесщIыхьащ: бжьэдыгъуу джэгун хуейр бжьэдыгъут, абазэхэр - абазэхэ щIалэт, къэбэрдейр - къэбэрдейт», - жеIэ режиссёрым.
Иджыри зым гу лъытап­-хъэщ. Фильмым хэта лIы­хъужьхэр актеркъым, атIэ жэрдэм зиIэу Iуэхум къыхыхьа ­щIалэхэрщ, пщащэхэрщ. ИтIани, абы иригъэкIэкIуакъым кином и фIагъыр. Дэтхэнэми и псалъэр уи фIэщ ищIыфу, и плъэкIэр зыхыуигъащIэу джэгуащ. ДжэгуакIуэтэкъым, джэгун хуэдэу, атIэ цIыху къызэ­рыгуэкIти, дэтхэнэми ищIэ Iуэхур и гум, и псэм дыхьауэ зэригъэзащIэм актёрхэм къа­кIэригъэхуркъым. ЛIыхъужь­хэр Адыгэ Республикэм къыщацIыху цIыху жыджэрхэщ, жылагъуэ лэжьакIуэхэщ, лъэпкъ Iуэхуу къаIэтым хэт щIалэгъуа­лэщ, бзэр, хабзэр, тхыдэр, щэнхабзэр хъумэным теухуауэ ху­зэфIэкI зыщIэщ.
Режиссёрым къехъулIащ XIX лIэщIыгъуэм Адыгэ хэкум иIа теплъэмрэ адыгэхэм я шыфэ­лIыфэмрэ къигъэлъэгъуэжын. «Захуэр Тхьэм къехъумэ», - аращ фильмым гупсысэ нэхъыщхьэу щыпхышар. Хьэл-щэн зэтеубыда уиIэу, пщIэ къып­хуащIу, пщIам уримыу­кIытэжрэ уи бынхэр умыгъэу­кIытэу упсэуныр - аращ кином укъызыхуриджэр.
Фильмым хэтхэм ящыгъхэр «Налмэс» къэрал академическэ ансамблым и фащэхэрщ, Лъэпкъ музейм къыщIаха фэ­илъхьэгъуэхэрщ, ауэ лIыхъужь нэхъыщхьэхэм ящыгъхэр езы­хэм хуадащ. ЛIыхъужьхэм я Iэщэхэр Твердохлебов Николай и уней гъэтIылъыгъэщ, абы зэ­хуихьэсахэм щыщщ.
Мароккэм щагъэкIуа махуитхум къриубыдэу куэд зрагъэ­лъагъуну хунэсащ Адыгейм икIахэм. Ахэр щыIащ «Мароккэ ГоливудкIэ» зэджэ щIы­пIэм. Абы зэпыу имыIэу фильм хьэлэмэтхэр щытрах. Рабат ­къалэм дэт Кинемато­графиемкIэ институтым щы­Iахэщ. Жы­пIэнуракъэ, ­ялъэгъуамрэ зэ­хахамрэ уасэ хуэщIыгъуейуэ Адыгейм къагъэзэжащ ди лъэпкъэгъу щIалэхэм. 
- Хамэ къэралхэм ис цIыху­хэм нэхъ гъэщIэгъуэныжу ­ялъагъу дэ дызэсэжа фащэ­-хэр, Iэщэхэр, щIыуэпсыр, Адыгэ хабзэр, - жеIэ Хъусен. - Къищы­нэмыщIауэ, хуабжьу ягъэщIэгъуащ фильмым бюджет зэ­римыIар, ар щIыхьэхукIэ зэ­ры­тесхар. Апхуэдэ IуэхущIэкIэ ­здэ­щыIэ зы къэрали бгъуэ­тынукъым. Езы Мароккэм киностудие зэгъэпэщахэр иIэщ, КинематографиемкIэ институт хъарзынэ щолажьэ. Дэ ди республикэм апхуэдэ Iэмал щыдиIэкъым иджыри. Ауэ абы щхьэкIэ дыкъэмыувыIэу, ды­лэжьэн, зедгъэужьын хуейщ, - жеIэ режиссерым.