Жылагъуэм гулъытэшхуэ щызыгъуэта къыдэкIыгъуэ

КъызэднэкI 2025 гъэр гъэн­щIауэ щытащ гъащIэм и унэ­тIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэ­хэр къызэщIэузыубыдэ къэхъукъащIэ хьэлэмэтхэмкIэ, Iуэ­хугъуэ ку­п­щIафIэхэмкIэ. Шэч хэ­мы­лъу, абыхэм къахолыдыкI ады­гэ дунейм, жылагъуэм гулъытэшхуэ щызыгъуэта «Нартхэр. Адыгэ эпос» томиплIу зэхэт тхылъыш­хуэр къы­зэрыдэкIар. ЩIэны­гъэ­хэм­к­Iэ Урысей Академием Къэбэрдей-Балъкъэрым щиIэ щIэ­ныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым (унафэщIыр Дзэмыхь Къасболэтщ) щылажьэ лъэпкъ еджагъэшхуэхэм, адыгэпсэрэ адыгэгуу зи гъащIэр зыхь щIэ­ныгъэлI гупышхуэм я зэ­фIэ­кIым къихьа а къыдэкIыгъуэм траухуэри дыгъэгъазэм Налшык щекIуэкIащ «Адыгэ нарт эпосыр лъэпкъым и псэкупсэ щэнхабзэм и фэеплъ гъуэ­зэ­джэщ» фIэщыгъэр зиIа щIэныгъэ-практикэ конференцышхуэ, ди республикэми нэгъуэщI щIы­налъэхэми къикIа цIыху куэд кърихьэлIэу. 
Дунейпсо Адыгэ Хасэм (тхьэмадэр Сэхъурокъуэ Хьэутийщ) и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэ­хуэсым хыхьэ лэжьыгъэхэм къы­зэщIиубыдэу ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и унэм щыIа а зэхуэсым и закъуэкъым а Iуэхугъуэм Iэтауэ щытеп­сэлъы­хьар. Тхылъхэр дунейм къызэ­ры­техьам хуэгъэпса зэIущIэ  хьэ­лэмэт иджыблагъэ къыщызэрагъэпэщащ КИФЩI-м и къалащхьэ Псыхуабэ щылажьэ «ТАСС Кавказ» хъыбарегъащIэ центрыми. 
Къыхэдгъэщынщи, Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм хъы­барегъащIэ IуэхущIапIэ (РИЦ) Псыхуабэ къызэры­щыщы­зэIуахрэ куэд щIакъым. «ТАСС Кавказ» фIэщыгъэр зиIэ а IэнатIэм гулъытэ нэхъыбэу зыхуи­щIыр КИФЩI-м щыпсэухэм я деж­кIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ къэхъукъащIэхэращ. Ди гъащIэм увы­пIэшхуэ щызыубыд, жылагъуэм гупсысэр щызыунэтI, Iуэхугъуэ хэ­хахэр зэрыпхагъэкI хъыба­ре­гъа­щIэ Iэмэпсымэ лъэщхэм халъытэ а IуэхущIапIэм гулъытэншэ ищIакъым «Нартхэр. Адыгэ эпос» томиплIу зэхэт тхылъ гъуэ­зэ­джэр къызэрыдэкIар. Абы щIэ­ныгъэ дунейм, лъэпкъ щэнхабзэм, жылагъуэм щиIэ мыхьэнэ иныр къалъытэри аращ а проектыр зыгъэзэщIа щIэныгъэлI гу­пым ящыщхэр «ТАСС Кавказ»-м щIригъэблэгъар. Апхуэдэхэт ЩIэ­ныгъэхэмкIэ Урысей Академием Къэбэрдей-Балъкъэрым щиIэ щIэныгъэ центрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и пашэ, зи гугъу тщIы лъэпкъ проектым и унафэщI икIи и къызэгъэпэщакIуэ, тхыдэ щIэ­ныгъэхэмкIэ доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик Дзэмыхь Къасболэт, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэ Гъут Iэдэм, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым адыгэ IуэрыIуатэмкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэ­хъыжь Быхъурэ Мухьэмэд сымэ. 
«Антологический ствол адыгского фольклора» тхылъ гупым епха программэм ипкъ иткIэ къыдэкIа «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъышхуэм ихуащ адыгэм игъа­щIэ лъандэрэ къыдекIуэкI нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэм­рэ. ЛIыхъужьыгъэ инхэмкIэ, къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэхэмкIэ гъэнщIа а хъыбарылъэ хьэ­лэ­мэтым и лъабжьэхэр аддэ жыжьэ къы­щожьэ. ЩIэныгъэлIхэм зэ­ры­хуагъэфащэмкIэ, ар щыIэщ ди эрэм ипэж ита социальнэ зыу­жьыныгъэм и езанэ илъэс миным. Ди лъэпкъым къикIуа тхы­дэ гъуэгуанэр, дяпэ ита нэхъыжьыфIхэм яIа псэукIэр, дуней еплъыкIэр, гупсысэкIэр лъэ­ныкъуэ куэдкIэ къыщыгъэлъэ­гъуа нарт хъыбархэмрэ пшы­налъэ­хэмрэ ди блэкIам и даущыр ди деж къэзыхьэса, адыгэм ди блэ­кIамрэ нобэмрэ зэпызыщIэ лъэ­мыжщ. 
Дзэмыхь Къасболэт зэрыжи­Iам­кIэ, тхылъхэм ахэр къы­щы­хьащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи, ди лъэпкъ IуэрыIуатэр, щэнхабзэр зыфIэхьэлэмэт нэгъуэщI лъэпкъ­хэми абыхэм щыгъуазэ зыхуащIыфын хуэдэу. Къинэ­мы­щIауэ, къыдэкIыгъуэм ихуа тхыгъэ къэс кIэщIэтщ ар къызыIуэтэжам, зытхам, щатха щIыпIэмрэ зэманымрэ ятеухуа хъыбархэр. Лъэпкъым и дуней еплъыкIэм и лъабжьэр къызыхэщ нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ я деж къыщежьащ жьэрыIуатэбзэм и зыужьыныгъэри. 
«Нартхэр. Адыгэ эпос» тхы­лъыр къыдэгъэкIыным хуэщIа лэ­жьыгъэхэм, ар дунейм къы­те­хьэным зи гуащIэрэ щIэныгъэ куэдрэ езыхьэлIа лъэпкъ еджа­гъэш­х­уэ Гъут Iэдэм «ТАСС-Кав­каз»-м и утыкушхуэм щытепсэ­лъыхьащ 1941 гъэм къыдэкIа «Нартхэр» тхылъым ихуэгъахэр зэ­рызэхуахьэсауэ щытам къы­кIэ­лъыкIуэу а Iуэхум куууэ елэжьа лъэпкъ щIэныгъэлIхэу ХьэдэгъэлI Аскэр, Шортэн Аскэрбий, КъардэнгъущI Зырамыку, нэ­гъуэщI­хэми я зэфIэкIым къри­кIуа­хэм. ТомиплIу зэхэт тхылъым и Iыхьэхэмрэ абы ехьэлIауэ щIэ­ныгъэлIхэм зэфIаха лэжьыгъэ­хэмрэ зэрызэхэт щIыкIэри игъэбелджылащ Гъутым. Абы зэрыжиIамкIэ, щIэныгъэлI гупым япэ­щIыкIэ зэхуахьэсыжащ нарт хъы­баррэ пшыналъэу дунейм къытехьауэ, щаIуэтауэ, щыжаIауэ щыIэхэр. КъыкIэлъыкIуэу, абы­­хэм хэплъэжащ, яджащ, япкъ­рылъ купщIэр, гупсысэр, акъы­лыр сэтей къызэращIыным хущIэкъуу. Абы иужькIэ елIэлIащ а псори лъэпкъым и цIыхухэм я деж нэхьэсыным. Нэрылъагъу зэ­­р­ыхъуамкIи, а Iуэхугъуэхэр щIэ­ныгъэлIхэм къызыхуэтыншэу къай­хъулIащ. 
Абыхэм я псалъэм пищэу къэп­сэлъа Быхъурэ Мухьэмэд и гугъу ищIащ «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъым ихуа лъэпкъ псысэхэм я мыхьэнэмрэ абыхэм япкърылъ гупсысэмрэ, тхыдэ-лIыхъужь эпо­­сым адыгэ бзылъхугъэ къызэ­рымыкIуэхэм я образхэм щаубыд увыпIэм. 
ЩIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, мыхьэнэшхуэ яIащ 1951, 1974 гъэхэм къыдэкIауэ щыта «Нартхэр» тхылъхэм. Абыхэм яхэтт «Со­вет къэралым ис лъэпкъхэм я эпосыр» къыдэкIыгъуэ щхьэ­хуэ­хэу СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и Академием Дунейпсо литературэмкIэ и институтым и жэрдэмкIэ дунейм къытехьахэри. Абы щыгъуэм япэу къэралым къыщыдагъэкIахэм яхэхуауэ щытащ «Нарт эпосыр», адыгэбзэкIи уры­сыбзэкIи тхауэ. 
Дауи, фIыщIэ ин яхуэфащащ а псори зэзыгъэуIужу, хъыбар къэс елэжьыжу къыдэкIыгъуэ къызэ­рымыкIуэр зыгъэхьэзыра щIэныгъэлIхэу Дзэмыхь Къасболэт, ­Гъут Iэдэм, Быхъурэ Мухьэмэд, Нало Заур, ЦIыпIынэ Аслъэн, Табыщ Мурат, Хьэгъэжей Лянэ сымэ, тхылъым и рецензентхэу Ба­кIуу Хъанджэрийрэ БищIо ­Борисрэ. Апхуэдэщ ар къыдэкIы­гъуэм хуэзыгъэхьэзыра Гъут Лянэ, тхылъхэр зи сурэтхэмкIэ ягъэ­щIэ­рэщIа Бырсыр Абдулыхь, Къармокъуэ Аслъэн, Натхъо Зэчий, Пэ­тIуащIэ Феликс сымэ, нэ­гъуэщI­хэми. 
РАН-м и КъБЩIЦ-м Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институ­тым и унафэщI Дзэмыхь Къасболэти къыдэкIыгъуэ къызэ­рымы­кIуэм елэжьа щIэныгъэлI гупми фIыщIэ ин хуащIащ «Нартхэр. Адыгэ эпос» тхылъыр дунейм къытехьэнымкIэ мылъку къезыта ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием, абы и тхьэмадэ Къанокъуэ Арсен. ИпэжыпIэкIэ, «Нарт­хэр. Адыгэ эпос» тхылъыр игъащIэкIи мыкIуэдыжыну адыгэ лъэпкъым къыдекIуэкI художественнэ лъапIэныгъэщ, дуней­псо щэнхабзэм увыпIэ щхьэхуэ ­щы­зыубыд, дызэрыгушхуэ, ­ды­зэ­рыин хъугъуэфIыгъуэхэм ­ящы­щщ. 
Пасэрей алыдж усакIуэ-узэ­щIакIуэ цIэрыIуэ Гомер и «Или­ада»-мрэ «Одиссея»-мрэ, ижь зэманым псэуа индие узэщIакIуэ Вьясэ и «Махабхаратэ»-м еджагъэшхуэхэм ящыщ куэдым хуа­гъадэ, лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ «Нартхэр» лIыхъужь эпосыр. Лъэпкъым щIэин лъапIэу къыддекIуэкI Нарт эпосым хуэдэу адыгэхэм дгъэлъапIэ нэгъуэщI IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ димыIэми ярейщ. «Нартхэр. Адыгэ эпо­сым» тхылъыр дунейм къы­зэ­рытехьар махуэ тхуэхъуну ди лъэпкъым и цIыху псоми!