Къафэр щэнхабзэ къудейкъым

- СфIэгъэщIэгъуэну япэу гу зылъыстар ди къафэхэр, пшыналъэхэр, хъыбархэр зэрахъумэфарт. Сыхуэнэхъуеиншэу ахэр зэхуэсхьэсырт. Пасэрейм адыгэр зэрызэхэтам хуэдэу абыхэм я къафэхэр, джэгухэр къызэтрагъэнэфащ. Джэгум и мызакъуэу, щIалэгъуалэр хъуэрыбзэкIэ зэпсалъэу, зэдэгушыIэу... узэрыгушхуэн куэд ядэслъэгъуащ. АдыгэбзэкIэ мыпсэлъэф яхэтми, абыхэми адыгэ джэгу ящI, я щэнхабзэм ирипагэу, - игу къегъэкIыж Битокъум.

1998 гъэм Беслъэн къэралитхум – США-м, Голландием, Иорданием, Сирием, Тыркум - щылэжьэну ирагъэблэгъащ. Тыркум адыгэр куэду зэрыщыпсэум, нэхъыбэм зэралъэIэсынум трищIыхьри, а къэралым кIуащ. Абы зэрыщыIа илъэсибгъум къриубыдэу Беслъэн лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ ныбжьыщIэхэм бзэр, хабзэр, къэфэкIэр ящIэным теухуауэ. КъинэмыщIауэ, Тырку къэрал телевиденэм адыгэм тхьэмахуэм къриубыдэу къарита дакъикъэ 30-р ягъэхьэзырын щыщIадзагъащIэрати, ядэIэпыкъуащ. 

- «Адыгэу къэнэну сыхуейщ си быныр» - арат и гуращэр дэтхэнэ зыми. Ауэ зэгуэр анэдэлъхубзэр пIэщIэхуамэ, Iуэхур зэгъэзэхуэжыгъуей мэхъу. Бжэгъу хъуар къэбгъэшыну ущыхуежьэкIэ зэрызэфIэщIыкIым ещхьу, балигъ хъуа цIыхури къутэнкIэ шынагъуэ щыIэщ. Апхуэдэ къэмыхъуным сыхуэсэкъащ. ЩIалэфI куэдым сахуэзащ, дыздэлэжьащ, дыздэIэпыкъуащ. Ди уджхэри къафэхэри узыдежьу хъу защIэщ, ар хэхэсхэм я деж нэхъыбэу щынэрылъагъущ. Нобэр къыздэсым хабзэфIу абыхэм зэрахьэ, джэгу зэхашамэ, щIалэ гуп лъэныкъуэкIэ иувыкIрэ уэрэд жаIэу», - къыддогуашэ Беслъэн.

Абы игъэса ныбжьыщIэхэм концертхэр иригъэту къалэ-къалэкIэрэ Тыркур къызэхакIухьащ. Беслъэн къыхегъэщ абазэхэм я пасэрей къафэхэр нэхъ зэрахъумар. Шапсыгъхэм мащIэу къафIыхыхьащ я гъунэгъуу псэу лъэпкъым и къэфэкIэхэм щыщ. Арами, «Уэркъ къафэ»-р яIэщ, уджыр, лъапэрисэр ягъэзащIэ. КъыжыIапхъэщ «Уэркъ къафэм» лIэужьыгъуэ зыкъом иIэу къызэрыщIэкIар (уэркъ къафэ, къафэ кIыхь, къафэ къуаншэ, н.). 

- НэхъапэIуэкIэ, «Кабардинка»-м дыхэту Тыркум дыщрагъэблэгъами дгъэщIэгъуат ди лъэпкъэгъухэм я зэхэтыкIэр, я джэгукIэхэр. 1993 гъэм абы къафитI къыздитшауэ щытащ: убых къафэмрэ (лъапэрышэ) къафэ къуаншэмрэ. Апхуэдэуи «Убых лъапэрышэ», «Беслъэней къамэрыфэ», «Шапсыгъ удж», «Бжьэдыгъу ислъэмей», «Уэркъ къафэ» - мыпхуэдэ къафэхэри ди щэнхабзэ, гъуазджэ къулейм и щыхьэтщ.

Лъэпкъыпсэ ухъуныр пасэу къожьэ. Беслъэн адыгэ унагъуэ къыщалъхуащ, къуажэкIэ Урыху (Къугъуэлъкъуей) щыщщ. Зэкъуэшхэр зэрыцIыкIурэ я анэшхуэ Битокъу Зулихъан пшынэ яхуеуэу, и макъамэхэмкIэ къигъафэу щытащ. Я гъунэгъу Битокъу Жантемыр мыпхуэдэ гукъэкIыж иIэт: «Жэщыр хэкIуэтауэ хьэблэм сыщыдыхьэжкIэ, Зулихъан и щхьэгъубжэр нэхут, пшынэ макъ къыщIэIукIырт. ЦIыхубзым пшынэр игъэбзэрабзэу, Беслъэн цIыкIур а макъамэм къыдэфэу утыку итт». Дауи, ахэр езы Беслъэн ищIэжыркъым, зекIуэн щIидза къудейт абы щыгъуэм.

1986 гъэм «Кабардинка» ансамбль цIэрыIуэм хыхьа щIалэщIэхэм яхэту ар екIуу утыку зэритыным, Iэзэу къэфэным и гуащIэ емыблэжу зыхуигъэсащ. «Ди анэр псэуху щIэхъуэпсат къэфакIуэ нэс къытхэкIыным. «Кабардинка»-м фыхыхьауэ слъагъуныр си дежкIэ насыпщ», - жиIат абы. Гуп цIэрыIуэм дыхыхьэну дыщыкIуа зэманым ди анэр дунейм ехыжат, ауэ уэсяту къэтлъыта а псалъэхэр зэкъуэшхэм зыщыдгъэгъупщакъым, - жеIэ Битокъум.

 

- «Кабардинка»-р зэ зылъэгъуам зэи щыгъупщэркъым. Ар апхуэдэу лъэщ зыщIыр ди адыгэ къафэхэращ. Лъэпкъ къафэм, адыгагъэр щIыгъужу, сыт хуэдэ утыкуи щыгъэлъагъуэ, пщIэ къыпэмыкIуэнкIэ Iэмал иIэкъым, - жеIэ Беслъэн. - Адыгэр дуней псом тегуэша щыхъум, хэт сулътIан хъуат, хэти пащтыхьыгъуэр къылъысат. А псор къызэрахьэхуар адыгагъэкIэрэ IущыгъэкIэрэт. Апхуэдэ дыдэу ди къафэхэм хэлъщ хабзэ, лIыгъэ, напэ, укIытэ, шыIэ. А къарур сэ сыщысабийми зыхэсщIэрт, арщхьэкIэ къафэм и мыхьэнэр иджыщ нэхъ куууэ къыщызгурыIуар. Ар инщ, лъагэщ, зыхэпщIэ закъуэмэ, абы хуэдэу уэри лъэщ ухъунущ. Хэт къарууфIэ хъуну хуэмейр?! Дамэ къытекIэу хэт лъэтэну щIэмыхъуэпсыр?! Адыгэ къафэм ущеплъкIэ уеIэтыр, «Кабардинка»-ращи, езым пщIэ зыхууегъэщIыр. 

Куэдым къагурыIуэркъым къафэхэм я мыхьэнэр. Абыхэм щхьэкIэ зы щапхъэ къэсхьынщ: Петр I Голландием щыкIуам здиша гъэщIэгъуэнхэм ящыщт Бекович-Черкасскэ Александр и унафэ щIэт адыгэ шуудзэр. Сытыт ар щIыздишар?! ЗэрыжысIащи, гъэщIэгъуэнти. Амстердам и ут нэхъыщхьэ дыдэм адыгэ шуудзэм джэгу щищIат… Адыгэ джэгум пщIэ-нэмысу хэлъыр зыгъэIэрыхуэфым езыми пщIэ егъуэт. 

Джэгум и щытыкIэущ «Кабардинка»-р утыку къызэрихьэу щытар. Лъэныкъуэ зырызкIэ щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ къыщытрэ зырызыххэу къихьэурэ къызэдэфэу, абыхэм яку хорыр дэтт, пшынауэ-бэрэбэнауэхэр лъэныкъуэмкIэ къыщыст. ИужькIэ къэфэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэри къыхыхьащ, гуп-гупури къызэдэфэ хъуащ, зэманым елъытауэ зиужьащ. Лъэпкъым и гупсысэрщ, IуэрыIуатэрщ, зэхэтыкIэрщ нобэ тлъагъу «Кабардинка»-м и нэхъапэIуэкIэ щыIами лъабжьэ яхуэхъуар. Ар адыгагъэмрэ дахагъэмрэ я щапхъэу утыку къохьэ. 

«Кабардинка»-м академическэ цIэ лъапIэр къыщратам, Кисловодск (Нартсанэ) концерт гукъинэж ансамблым щигъэлъэгъуауэ щытащ. Абы кърихьэлIат Урысейм, Осетие Ищхъэрэ-Аланием, Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ я министрхэри, нэгъуэщI лIыщхьэхэри. Гупыр «Къафэ»-мкIэ утыку къыщихьэм, Осетие Ищхъэрэ-Аланием щэнхабзэмкIэ и министр, актер цIэрыIуэ Ватаев Бимболэт къэтэджри, Iэгу яхуеуэу къэфакIуэхэр икIыжыхункIэ щытат. Ар зылъэгъуа адрейхэри къэтэджащ, пщIэ езыми зыхуащIыжу, къэфакIуэ гупри ягъэлъапIэу. 

Апхуэдэ гулъытэ ансамблым къыщIихьар зи фIыгъэр ансамблым зэригъуэтар зи фIыгъэр абы хэта, хэт къэфакIуэхэм я закъуэкъым, атIэ абыхэм лъэпкъ щэнхабзэр фIыуэ ялъагъуу зыгъэса я адэ-анэхэрщ, дадэ-нанэхэрщ, егъэджакIуэхэрщ. «Кабардинка»-м утыку кърихьэращ ди щIалэгъуалэр зыдэплъеинури, фIы и лъэныкъуэкIэ дыщогугъ абы. «Кабардинка»-м къикIуар ди тхыдэм и зы Iыхьэ дахэщи, хъунут абы Лъэпкъ музейми плIанэпэ щиIэ.