Нобэ Кърыму тцIыху щIыналъэм 8-нэ лIэщIыгъуэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Константинополь патриархатым и зы къудамэу Гъуэт епархиер. Феодорэ зыфIаща щIыналъэм и члисэ лэжьакIуэхэм яIурылъыр пасэрей герман лъэпкъыжьхэр зэрыпсалъэу щыта бзэрт. ИужьыIуэкIэ, 9-нэ лIэщIыгъуэхэм, алыджыбзэр къызэдащтащ. ХытIыгум лъэпкъ куэд щызэхэст, сондэджэр бжыгъэншэхэр къекIуалIэрт, ахэр зэрызэгурыIуэн зы бзэ яIапхъэти, гъуэтыбзэр къыхахауэ, псоми яIурылът. Арами, а зэман жыжьэм хытIыгум щыIурт адыгэбзэри!
15-нэ лIэщIыгъуэм ирихьэлIэу хытIыгур щIыналъэ 26-кIэ гуэшауэ, я дзэ яIэжу, мывэ къалэхэмрэ чэщанэ лъагэхэмкIэ къызэгъэпэщауэ щIыпIэ телъыджэ къызэрыгъэхъуащ. Абы и Iуфэм щызэхэзекIуэрт пасэрей хьэрычэтыщIэхэмрэ сондэджэрхэмрэ. 1475 гъэм хытIыгум тест цIыху мин 200-м щIигъу.
ЗэрыжытIауэ, «Кърымыжьым» иса лъэпкъхэм яхэтащ адыгэхэри. Уеблэмэ хытIыгум и щIыналъэ 26-м я зыр (Керч нэхъ и гъунэгъуу) адыгэ уэркъ Миллен ейуэ щытащ. Феодорэ и нэхъ зыужьыгъуэм дзэ-политикэ зэгурыIуэныгъэхэр иращIылIащ хы мыдрыщI къыщыс Адыгэ хэкум (Черкесие) ис адыгэхэм. Апхуэдэу хытIыгум куэду Iэпхъуащ ди лъэпкъэгъухэри, къущхьэхэри (аланхэр), ермэлыхэри, нэгъуэщIхэри.
Адыгэр дэнэкIэ щыIами и Iэщэ-фащэкIэ, хабзэкIэ, хьэлкIэ кърипцIыхужыну псоми къахощхьэхукI. Кърымыжьым и тхыдэм къыхощыж адыгэлI хъыжьэхэр. Шэрджэсхэр зауэлI хахуэу зэрыщытым къыхэкIкIэ, ахэр хъумакIуэу къащтэрт генуэз сондэджэр къулеижьхэмрэ иужькIэ хытIыгур зыубыда монгол бейхэмрэ. КъищынэмыщIауэ, Къаффэ адыгэ хьэблэ иIэт, Къарэсубэзэр пэмыжыжьэу, бгылъэмкIэ - Бахъсэн къуажэр щыст.
Адыгэ уэркъхэм я къулыкъур екIурэ-ещхьу зэрырахьэкIым къыхэкIыу, Феодорэ и унафэщIхэм абыхэм къыхуагъэфащэрт лъапсэ къещIэкIахэр, щIы пшэрхэр, абыхэм къепха жылэхэмрэ мэкъумэшыщIэхэмрэ щIыгъуу. Абы щыхьэт тохъуэ щIыналъэ зэпылъыпIэхэм деж щыса, Кърымыжьым и гъунапкъэхэр зыхъума адыгэхэм я Iэщэ, хьэкъущыкъу, фащэ, Iэмэпсымэхэр къызэрыщагъуэтыжар. Феодорэ и къалащхьэми - Мангуп Къалэ - адыгэ зауэлIхэм увыпIэшхуэ щаубыдырт. Къалэмрэ абы и унафэщIымрэ зыхъумэр адыгэ защIэт, дзэ-политикэ и лъэныкъуэкIэ унафэ зыщIхэм шэрджэс уэркъхэри яхэтт. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, Мангуп Къалэ удэмыхьэ щIыкIэ жэней адыгэ жылэ щысащ. Жэней цIэр зэрихьэу ауз Кърымыжьым зэрыщыIар абы щыхьэт тохъуэ.
Адыгэ зыдэса щIыпIэхэм я цIэр зэрахьэу лIэщIыгъуэ куэдкIэ къекIуэкIащ. Псалъэм папщIэ, Бахъшысэрей щIыналъэм хиубыдэ Черкес Кермен (Шэрджэс БыдапIэ) жылагъуэр 1945 гъэращ щыкIуэдыжар. Феодорэ и ищхъэрэ гъунапкъэм деж щыса адыгэхэр зыIус Бэлбэч псым и зы къудамэм Къэбартэ фIащауэ щытащ. Иджыри зы щIыпIэ - нобэкIэ ГолубинкэкIэ зэджэр - пасэрей зэманым Фоты-къалэ (фо зыт) адыгэ жылэу щытащ. Ди лъэпкъэгъухэр зэрыщыпсэуам щыхьэт техъуэ хьэпшыпхэр къыщыщIахыжащ Сюйрен быдапIэм, Алустон, Фунэ, Кучук-Ламбатэ, Чембало нэгъуэщI щIыпIэхэми. КъищынэмыщIауэ, Партенитрэ Алуштэрэ я зэхуаку дэлъ щIыналъэм адыгэ уэркъ и тету, абы и шыпхъур Феодорэм и унафэщIым и щхьэгъусэу зэрыщытам щыхьэт техъуэ тхыгъэхэр къыхэнэжащ тхыдэм.
Иджы упщIэ къоув… Щхьэ къиIэпхъукIа адыгэхэр я Iуэху щыдэкI, пщIэ къыщыхуащI, щалъытэ щIыпIэм?
Тырку сулътIанхэр КърымымкIэ къыщыIэбэм, ар яхьэхуну къыщебгъэрыкIуэм, хытIыгум и хъумакIуэу къэуващ абы тес адыгэ дзэхэр. Тхыгъэхэм къазэрыхэщыжымкIэ, уэру къызэрехьэжьа тыркудзэм пэлъэщакъым Феодорэ щыпсэуа ди лъэпкъэгъухэр. ЗэрыпхъуакIуэр куэдкIэ нэхъыбэт. АдрыщI адыгэхэм я нэхъыбэм я щхьэр халъхьащ а зэхэуэ гуащIэхэм. Къэнэжа Iэбжьыбым зызэщIакъуэри, хэкум къекIуэлIэжащ. ИщхьэIуэкIэ зи гугъу тщIа Къэбартэ псы Iуфэм Iуса адыгэ жылэм а лъэхъэнэращ хэкум къыщигъэзэжар, Инал Нэху пщышхуэр зыщыщри ахэрауэ хуагъэфащэ тхыдэджхэм.
Абдежым щиухакъым хытIыгум теса адыгэхэм я тхыдэр. Феодорэ щIыналъэр тыркухэм яубыду Кърым хъаныгъуэр яухуа нэужь, Кавказым икIыурэ адыгэхэр жылэ-жылэу абы Iэпхъуэн щIадзащ, дзэм къулыкъу щащIэну, хъаным къуэувэну. Апхуэдэу къэщIэрэщIэжащ Бахъшысэрей щIыналъэм щыпсэуа адыгэ къуажэхэр. Абыхэм яхэтIысхьэжащ адыгэ малъхъэ хъуа генуэзхэри. Хуэм-хуэмурэ генуэзхэр адыгэхэм къахэшыпсыхьащ, ди бзэри ди хабзэри къащтащ. Хъанхэми адыгэ малъхъэ защIурэ, дзэ-политикэ зэпыщIэныгъэхэр ягъэбыдэрт.
«ХытIыгум тесщ нэгъуэщIыбзэкIэ псалъэхэр, абыхэм ящыщуи кърым хъаным къыхихащ шабзауэ Iэзэу цIыху 800. Сыт хуэдэ Iэщэ лIэужьыгъуэри телъыджащэу зыгъэIэкIуэ, зи бгъэгум шэ хьэзыр илъ адыгэ зауэлIхэрщ ахэр. И лъэ къызэрихькIэ жэ шым тес адыгэ шум дзапэкIэ къеузэдыф фочыр, апхуэдизкIэ зауэм хуэIэзэщи. ЦIыхубзхэм пщIэшхуэ хуащI абыхэм. Бзылъхугъэ ялъэгъуамэ жьыи щIэи зыкъаIэт, абыхэм я лъэIур - унафэм хуагъадэ. ЦIыхубзым и IэлъэщIыр зэтрихамэ, зауэр ягъэувыIэ адыгэхэм. Абыхэм я бзылъхугъэхэр апхуэдизкIэ дахэщи, нэхъ лъапIэу ящэхури гаремхэм яшэ. Уэркъ пщащэхэр Кавказым, Европэм, Азием, Африкэм и унафэщIхэмрэ тетхэмрэ щхьэгъусэу иратри, политикэ зэгурыIуэныгъэхэр нэчыхькIэ ягъэбыдэж. Хамэ щIыпIэ гуащэ щыхъуну ирагъэжьа бзылъхугъэм къызыхэкIа лъэпкъым щыщ цIыхухъухэри щIыгъущ, а къэралым къулыкъу щрахьэкIыну», - итхыжащ а лъэхъэнэм Кърымым щыпсэуа тырку зыплъыхьакIуэ Челеби Эвлия.
Кърым хъанхэм Адыгэ хэкур зэрыщыту я унафэм щIагъэувэну хэту илъэс куэдкIэ къезэуащ. Нэхъыбэрэ зытеуэри къэбэрдейхэрат. А зауэ гущIэгъуншэхэм я Iэужьу Кърым хъаныгъуэм къыщыхутащ адыгэ щхьэхуимытхэмрэ гъэрхэмрэ. Хъаныр щIэхъуэпсырт Мысырым щыIэ адыгэ мамлюкхэм ещхьу дзэ къызэригъэпэщыну. Апхуэдэу, адыгэ щхьэхуимыт защIэкIэ къызэгъэпэща дзэшхуэ (мин 12) къыщIэуват кърым хъаным. ЛIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ екIуэкIа кърым-адыгэ зэпэщIэтыныгъэм кIэ игъуэтащ 1708 гъэм, Къэнжал зауэм адыгэхэм хъаныдзэр щызэтраукIа нэужь.
Адыгэхэр Кърымым исащ 1783 гъэ пщIондэ. Хъаныгъуэр щэщэжа нэужь хэкум къагъэзэжащ абыхэм.
