Хьэтхыкъуэм и анэр Крымым кърешыж

 Ипэ тредгъэдзам кIэщIу дриплъэжмэ, Iуэхур къызэрекIуэкIар мыпхуэдэущ. 

Дзэзешэ Угъурлы зи пашэ шу гупым плъырхэм ящыщ зыр теутIыпщхьауэ къыхуэжэрт. Шур къэсри: 

- Уа-а, Угъурлы, Хьэтхыкъуэ деж сабий цIынэ къыщыдгъуэтащ! ЩIалэ цIыкIущ! Тхьэшхуэм игу къыпщIэгъуагъэнщ, бын зэрыуимыIэр илъагъури! – жиIащ. 

… ЩIалэм щаущэхуатэкъым зыпIахэм къызэрамылъхуар. И адэм, еупщIыну хуитыныгъэ къыIихри, бгъэдыхьащ. Адэр щIалэм зыкъомрэ къеплъри, жиIащ:

- Укъыщыдгъуэтар Хьэтхыкъуэ и кхъэнсэгулъэм дежщ, укъэхъуа къудейуэ, ухъыданжэрумэу. Сыт хуэдизрэ Iэхэлъахэр щIэдмыщыкIами, уи анэм и лъэужь дгъуэтакъым. Ауэ, дызэрегупсысамкIэ, уи анэр кIэс тыгъэу Кърымым къыщыхутагъэнущ.

… Мыхьэмэт (арат щIалэм фIащар) нэсащ Кърымым. Нехус Бахъшысэрей. Къалэ гъунэм щыт унэ цIыкIу гуэрым екIуалIэри, ар зейр ныуэжь закъуэрэ адыгэбзэ ныкъуэу къыщIэкIащ. Фызыжьым, Нурхъан, къыжриIащ езыр зыхуэпщафIэу щыта хъаным и бейгуэл нэхъыжьым бзылъхугъэ зытIущ Адыгэ щIыналъэм къришауэ зэрыщытар.

Фызыжьым щIалэр къигъэгугъащ сэрейм кIуэуэ бзылъхугъэ пщафIэхэм яхэупщIыхьыну. Апхуэдэуи ищIащ. Беижьым хьэщIэ къыхуэкIуэну, жэщым ерыскъы куэду ягъэхьэзырын хуейти, Нурхъани, я гуапэу, зыхашащ дэIэпыкъуэгъуу.

Жэщ ныкъуэм фIэкIауэ, Iуэху мыпсынщIэм хэзэшыхьа бзылъхугъэхэр тIэкIу загъэпсэхуну щызэхэтIысхьэм, Нурхъан кърегъажьэ езым теухуа и хъыбарыр: хъыджэбзыжь цIыкIуу, я къуажэм и гъунэгъуу, мэмкъутыхьэ кIуауэ къадыгъуауэ зэрыщытар, абы лъандэрэ къэзылъхуаи къыдалъхуаи зэримылъэгъуар. Адрейхэми нэгъуэщI Iэджи къаIуэтэж. 

Псоми жаIэм къыхэмыхьащэу лъэныкъуэкIэ щыст пщафIэ нэхъыжьыр. Ар и щIалэгъуэм нэгъэсауэ дахэу зэрыщытар игъэнаIуэу пкъы зэкIужт, и щхьэцыр хужьыбзэу тхъуами, иджыри удэзыхьэх, узэзышалIэ къару иIэт. Фызыжьым абы зыхуегъазэ: 

- Дэ псоми лъэпощхьэпо Iэджэ къытщыщIащ. Къыддэгуашэ уэри!

Фызыр хьэлъэу хэщэтыкIри: 

- Си гукъеуэ мыткIужыр къысхуэзыгъэпсынщIэн щыIэкъым, езы Тхьэшхуэм къинэмыщIа. Ауэ, фыщылъаIуэкIэ сэри вжесIэнщ гъащIэ гукъутэу къысщыщIар! - жиIэри, пщафIэ нэхъыжь КIурашэ гъунэгъуу къахэтIысхьэри, къахуиIуэтащ и къекIуэкIыкIар. Ар Нурхъан зылъыхъуэ дыдэрати, и нэпсхэр къежэхыу щыс бзылъхугъэ дахэм жреIэ: 

- Тхьэм пхузэблих уи гукъеуэр, си хъыджэбз! НакIуэ, тIэкIу жьы зыщIедгъэхунщи, ди Iуэхум пыддзэжынщ! – жеIэри, фызыр къыщIеш. 

Зыми зэхимыхыну лъэныкъуэ зыщрагъэзым: 

- Си хъыджэбз, уи насыпыр къыкъуэкIыж си гугъэщ! - жреIэ адыгэбзэкIэ. - Си деж уи лъыхъуакIуэу зы адыгэ щIалэ къеблэгъащи, мы дунеижьым зы зэхуагъэ тетыжыххэмэ, ар уи къуэрауэ щытын хуейщ! 

Нурхъан и унэ щекIуэлIэжым, щIалэм зригъэщIауэ жейрти, къигъэушакъым. Нэхутхьэху къызэрыхъуу къегъэуш. 

- Си щIалэ нэху, уи анэр хьэкъыпIэкIэ къэбгъуэтыжащ, псэущ, узыншэщ! Ныжэбэ сыбгъэдэсащ. Езым и IэкIэ ищIауэ шхыни къыпхузигъэхьащи, сэ иджыпсту къыпхуэзгъэхуэбэжынщ! – жреIэ.

- Мы щIыналъэ гъэрыпIэ угъурсызым зы нанэ угъурлы исмэ, ар уэращ, си псэр зыхьэхун Нурхъан! СыткIэ пхуэспшыныжыфын а уэ къысхуэпщIар!

- А, си щIалэ цIыкIу! Мы пхалъэшхуэхэм сэ сахэткIухьагъэххэщ, иджы уи анэри яхыумыгъэкIуадэу яхэпшыжыфмэ, мис ар и уасэщ сэ нобэ къэсыхукIэ сыщIэпсэуам! Къалэм удыхьэ хъунукъым. Беижьым хьэщIэ лъапIэ гуэр къыхуэкIуауэ, псори зэрызохьэ. Пщэдей а беижьым и пщIантIэшхуэм шурылъэс щагъэджэгунущи, мис абы хэти екIуалIэ хъунущ. Уи анэр бейгуэл нэхъыщхьэм и хуэIухуэщIэ цIыхухэр зытет хабзэ пырхъуэ лъахъшэм тетынущ, адыгэ фащэ щыгърэ лодан хужьыбзэри еубгъуэкIыжауэ. Уэ къыхуэпхьа гуфIэгъуэшхуэм и нэщэнэу, абы пщэдей зытрилъхьэнущ ар. Арыншауи, а тетыпIэм нэхъ дахэрэ бжьыфIэрэ тебгъуэтэнкъым, ар уи псэмкIи къэпцIыхунущ зэрыуианэр! Убгъэдолъадэ къыбопхъуатэри – адэкIэ уи лIыгъэмрэ уи шым и шыгъэмрэ къызэрихьщ! 

Нанэм зэхэщIа гуэр къретри: 

- Умышынэу ефэ мыбы, си щIалэ, уигури уи псэри псэхуауэ пщэдджыжь уIущIэнущ, уи къаруми щIимычэу зыкъомрэ уиIыгъынущ! – жреIэри ирегъафэ. 

Куэд дэмыкIыу щIалэр жей пщыхьэпIэншэм хелъафэ. Ар къыщыушыжам пщэдджыжьыпэт. АпхуэдизкIэ зигъэпсэхуати, бгым я нэхъ быдэр икъутэну къигъэгугъэрт. Езыми и Iэпкълъэпкъыр фIыуэ зэригъэкIщ, и бэчкъан алащэр игъашхэщ, илъэщIщ, уанапIэри и лъащхьэхэри хуищIэу хуиIуэтри, пщIантIэмрэ зыри здэмыхъей уэрам зэв цIыкIумрэ зыкъомрэ IумпIэкIэ къыщришэкIа нэужьщ уанэр щытрилъхьар. Шы зызыгъэпсэхуар лъэм еуэрт, идыдыкIыу джэгурт, Мыхьэмэт бгъэкIэ къеныкъуэкъурт, тепыIэжыртэкъым. Езыри шхэри зызэщIикъуэжащ. Фызыжьым гу лъимытэу щхьэнтэ щIагъым зы чысэ къыщIенэ, дыжьын ахъшэ изу. 

И щIакIуэри кIэрипхэжщ, Iэщэхэри кIэрилъхьэжри, ныуэжь угъурлым IэплIэ гуапэ хуищIыжащ, дунейм тетыху IэфIу и гум зэрилъынур жриIэри… 

Шурылъэс здекIуэкIыну пщIантIэшхуэр къэгъуэтыгъуейтэкъым, цIыхухэр уэру абыкIэт здэкIуэри. Мыхьэмэт иш бэчкъан къуэгъулъагэ хьэджафэ ныбэм къеплъыр куэдт, я щхьэхэр ягъэсысрэ яфIэпсэкIуэду…

Псоми къызэхахащ накъырэ джэ макъ. Ар шурылъэсыр хуит зыщIт. ПщIантIэшхуэм и хъуреягъыу къещIэкIат къатитIу зэтет теувапIэхэр. Нэхъ лъагэу Iэтауэ, егъэлеяуэ гъэщIэрэщIа шордакъым тIэтIэжу къытест хэгъэреймрэ хьэщIэмрэ. А щыситIым къащхьэщытт зыхуэфащэхэр, теувапIэхэри апхуэдэу гуэшат. 

ЦIыху къызэрыгуэкIхэр зытет пырхъуэ лъахъшэмкIэ зэрыплъэу, абы тет псоми къахэщу къилъэгъуащ лодан хужь екIупсу зытелъ бзылъхугъэ уардэр, и нитIыр къыIэпыкIыным хуэдэу езым къеплъыр, псэкIэ къыхуэгуIэу зыкъэзышийр. 

И гъащIэ псом иджы япэ дыдэу илъагъу и анэм и нэхэр къытримыхыжыфурэ, пщIантIэм щекIуэкI Iэджэми хэнащ щIалэр. 

Шууеигъэм щынэсым, и шы IурыщIэм и ныбэпххэр щIикъузэщ, хъуреижэкIэ иутIыпщри, здэхьэмкIэм шы ныбэмкIэ щIэпщащ, уанэгум къихутэжри, уанэ къуапитIым тету зэ къижыхьащ. Шым и кIэм нэхъ къыIэщIэмынэу зыпегъэхури зрегъэлъэф, къыщолъэтыжри шым зыкъытредзэж, шыпщэм дотIысхьэ, лъэныкъуитIымкIи зэрызэ къолъэтэх, долъеиж. 

ЦIыхур зыдэз пщIантIэм абы и шы лъэмакъым нэхъ къыдэмыIукIыу, псори щыму къеплъырт. И кIэм, шым къехуэха нэпцI зещIри, щIым зыщытригъахуэм, и къарэр лъакъуиплIымкIэ тхъуэуэ къэувыIэри, зауэлI щылъыр къызэрытегъуэлъхьэфынум хуэдэу къакIуэри къыбгъэдэтIысхьащ. Мыхьэмэт абы зэпрыууэ къыщытегъуалъхьэм, шыр хуэсакъыпэурэ къэтэджыжри, и Iэщэ-фащэр здигъэтIылъауэ щытам къихьыжащ. ЩIалэр шым къолъэтэхри зегъэпсыж, адэкIэ сыт къэхъунуми хуэхьэзыру мэшэсыж. 

И анэр псэкIэ къыхуеIэу къыкIэлъыплъырт мы дунеижьым гугъапIэу щиIэж закъуэм. Абы псэхупIэ къриттэкъым гущIэгъуи Iулыджи зимыIэ къомым и щIалэ закъуэр къела зэрыхъунум зэрегупсысым. «Черкес Аскер, черкес Аскер!» - жаIэурэ, цIыхухэр зэрыгъэгуо щыхъум:

- Якши, черкес Аскер, якши!» - жеIэри, беижьым ахъшэ жьгъей илъу чысэ цIыкIу къыхуредзых шордакъым. Мыхьэмэт ар щIым нимыгъэсу къиубыдри, къэзыдзам и куэщIым хуэIэзэу иридзэжащ. Апхуэдэ щхьэкIуэ зращIэу емыса беижьыр къыщылъэтри, зэкIэлъигъэпIащIэу я бзэкIэ шухэм зыкъом яжриIащ, яхэгуауэурэ. И анэм зэхищIыкIати:

- Зыхъумэ, си щIалэ! – жиIэри, къэгуоуащ.

ЛIы гъумышхуэ макъ псыгъуэр зэуэ щIалэм къытегуплIащ, и тырку сэшхуэ къуаншэжьыр кърихри. Мыхьэмэт езым и сэшхуэ кърипхъуэтар абы пэщIигъэувэщ, езым ейм тэтэрым и сэшхуэр къришэкI хуэдэу иIуантIэри, къыIэпигъэхуащ. Мыдрей шухэм къахэжу къыпэува шыгъуэ лъагэм тесыр и шыбгъэмкIэ ириудри, и анэр зытет пырхъуэ лъахъшэм къыхуеIэу щIидзащ. Зыгуэри IэпщэкIэ уанэгум къридзаи, нэгъуэщI гуэри кIэлъыкIуэу шыбгъэкIэ ириудаи, къинэмыщIи сэшхуэ тыгукIэ иригъэпсыхаи.

Ауэрэ, и сэмэгурабгъур и анэм и лъэныкъуэмкIэ щыIэу яфIыбгъэдихуэри, и анэр шыплIэм къыдигъэтIысхьа зэрыхъуу, куэбжэм къафIыдэлъэтыжащ. Къыздыдэжым, абы гу лъетэ мытэтэр шухэр куэбжэм щызэхуэсауэ зэрызехьэ хуэдэ защIурэ, Мыхьэмэт къыкIэлъыпхъэрыну пылъ тэтэрхэм зэран зэрахуэхъум. Жэщым я нэхъ кIыфIми зэрыкIуэ гъуэгур къэзыгъуэтыжыф бэчкъаным IумпIэр иритауэ, езыр и анэм зэрегугъуным пылът, зэплъэкIыурэ, зэдэIуэкIыурэ. 

Адыгэ шууейхэм ялъэкIым фIыуэ щыгъуазэ беижьым щIалэм ипхъуэтауэ ихьыр пщафIэ фызыжьыр арауэ къыщищIэм:

- Бэлыхьыр къытихуэ, и гугъу фымыщI! Абыхэм я закъуэщ жыпIэу яужь уихьэ хъунукъым! Сэ фIыуэ сощIэ адыгэ зауэлIхэм я гъащIэр лъапIэ дыдэу бийм зэрыратыр! Фызыжь дызыхуэмеижым щхьэкIэ фыкIэлъежьэу хьэлэч зыкъевмыгъэщI, - жиIэри, пщIантIэр игъэбэяужащ. 

Ахъшэ зэрыIыгъ иритри, Кърымымрэ АдыгэщIымрэ зэпызыч хыдэжым Мыхьэмэтрэ и анэмрэ къызэпришыжащ алыдж лIы тIорысэ гуэрым и бдзэжьеящэ кхъухь цIыкIумкIэ…