ПыжаIыхьыж хуэдэми, зрагъэхъуэжурэ…

АтIэми, Интернетми хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм ятххэми къытрагъэзэжурэ дызыщыхуэзэр сыт жытIэмэ, зи гугъу тщIы щIыналъэм (республикэм) ипщэкIэ щыIэ и бгылъэхэм щатепсэлъыхькIэ, я тхыдэр къэрэшей лъэпкъым и закъуэ ирапхыну хущIэкъухэр куэду зэрыщыIэрщ. ДызэреплъымкIэ, апхуэдэ «къэхутакIуэр» ипэжыпIэкIэ зэрыщытар зэхигъэкIыным пылъкъым, е зэхигъэкIам щыхьэт техъухьыну хуейкъым. 

АрщхьэкIэ, блэкIа мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа тхыдэдж-лъахэхутэхэми къызэрагъэлъагъуэу, Кавказ зауэжьым иужь ита 1870 - 1880 гъэхэмрэ (цIыху зыдэмысыжу къэна Тебэрды и тIуащIэмрэ Марэ и псыхъуэмрэ хуагъэтIыгъуэу) блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэмрэщ, совет властым и зэфIэгъэувэгъуэу, Псыжь, Жэгуэтэ, Инжыдж ЦIыкIу, Инжыджышхуэ, Гум ЦIыкIу псыежэххэм я ныджэхэм а лъэпкъым щыщхэр щыдагъэтIысхьар, «Къэрэшей хэгъэгу» жыхуаIэу алъандэрэ къекIуэкIа щIыгу зэщыкъузам (Учкулан-Хурзук хьэблэжьу Псыжь и псыхъуащхьэм дэсам) пакIэ-пакIэу къыдагъэIэпхъукIыурэ…

ИкIи, гъэщIэгъуэныр аращи, бзэщIэныгъэлIхэми гу зэрылъатауэ, къыхэдгъэща илъэсхэм яужькIэщ, Псыжь и ныджэм и мызакъуэу, Тебэрды, Инжыджышхуэ, Инжыдж ЦIыкIу сымэ я Iэхэлъахэми тюрк (къэрэшей-балъкъэр) бзэхэм къытрагъэпщIыкIа, ноби къытрагъэпщIыкI щIыпIэцIэхэр, абазэ-адыгэбзэм, уеблэмэ аланыбзэ-ираныбзэм щыщу ипэкIэ щыIахэм я кIэуухэм «сырт», «къая», «къара», «айры», «баш», «аман», «ауз», «акъ», «су», нэгъуэщI тырку суффиксхэр пыжаIыхьыж хуэдэурэ, къыщагъэунэхун щыщIадзар. Ауэ щыхъукIи, мы иужьрейхэрщ дыщыпсэу лъэхъэнэм хуабжьу зызыужьа турист IэщIагъэм телажьэхэми инэхъыбэм къагъэсэбэпыр, къэрэшей-балъкъэрыбзэр (тыркубзэр) нэхъ къэгъэIурыщIэгъуафIэу зэрыщытым къыхэкIыу.      

ЖытIам къыдэкIуэу, зи гугъу тщIыну дызыхуей фIэщыгъэ псоми дазэрылъэмыIэсыфынум къыхэкIыу, ящыщ зым дытепсэлъыхьынщ. 

Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щиIэ Абиширэ-Ахубэ лъагапIэр къурш тхыцIэ, шытх теплъэ зиIэщ, Лабэшхуэ и тIуащIащхьэхэм къащхьэщыт Загедан Iуащхьэм (метр 3099-рэ и лъагагъщ) и джабэщIхэм къыщыщIедзэри къуэкIыпIэмкIэ «къыщыдгъэна» Джэмэрыкъуэ (Джэмарыкъу - лощина Джемару) щыгум (метр 3180-рэ и лъагагъщ) йоуалIэ. Иужьрейм къэрэшейхэм, кIуэ ар къызыхахар уэ къащIэ, «Джемараклы-Тебе» фIащащ. 

Гу зэрылъытэгъуафIэщи, «Абиширэ-Ахубэ» щIыпIэцIэр пычыгъуитIу зэхэтщ. Япэр, «Абиширэ» Iыхьэр, бзэ щIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм къызэралъытэмкIэ, унагъуэцIэ гуэрым, Абэшырхэ, къытехъукIащ. Ар хэти, езым зэрыфIэкъэбылу, къэрэшейуэ егъэув («рэ» пычыгъуэу и кIэм пытым гу зэрылъатэ щымыIэу), мыдрейхэми ар абазэ лъэпкъым я деж щызекIуэ лIакъуэцIэм ирапх. 

ЩIыпIэцIэм и етIуанэ пычыгъуэр, «Ахубэ» Iыхьэр, лъахэхутэхэм ящыщ куэдым, ди гуапэ зэрыхъунщи, адыгэбзэм хэт «хъупIэ» псалъэм хуахь, «Абиширэ-Ахубэ» фIэщыгъэр «Абэшырхэ я хъупIэ» мыхьэнэм хуагъакIуэу.

Мы щIыпIэцIэм теухуауэ Iуэху еплъыкIэ щхьэхуэ зиIэхэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ абазэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор Иуан Сарият. Аращ япэу къыхэзылъхьар «Абиширэ-Ахубэ» фIэщыгъэм и етIуанэ Iыхьэр абхъаз цIыхухъуцIэу е унагъуэцIэу «Ахъубэ» зыхужаIэм къытехъукIагъэнкIэ зэрыхъунур.  

Пэжми хэт ищIэн, ауэ бзэщIэныгъэм зыдезыгъэхьэххэм яхэтщ мы фIэщыгъэм и япэ Iыхьэр, «Абиширэ» жыхуиIэр, «аб» - «ширэ» пычыгъуитIу зыгуэшу, япэми етIуанэми я лъабжьэхэр санскрит бзэм къыхэкIыу, абы пэгъунэгъуу къалъытэ пуштун-таджик ираныбзэхэм къыхэна псалъэхэм хуэзыгъакIуэхэри. (ЭСИЯ,2, 311 - 312; Кочергина, 50,94; Эдельман, 1975г, с.45).

Апхуэдэхэм зэрагъэувымкIэ, «аб» пычыгъуэм къикIыр «псыщ» е «псыежэхщ», «ширэ» Iыхьэр зыхуэпхь хъунур «ткIуаткIуэ къишкIушкIукIщ». АрщхьэкIэ, итIани, дызыгъэгуфIэр аращи, дызытепсэлъыхь щIыпIэцIэм и «Ахъубэ» кIэухыр, нэгъуэщI къыхуамыгупсысыжыфа хуэдэ, ираныбзэм и телъхьэхэми зыхуахь хъуну къалъытар абазэ-адыгэбзэхэм хэт «тхыцIэ», «бгы», «лъагапIэ» егупсысыкIэрщ. Зэрыщыту къатщтэмэ, «псыежэх къэзыгъэщI тхыцIэ» мыхьэнэм хуагъакIуэу.

Апхуэдэхэм зэрагъэувымкIэ, «Ахъубэ» жыIэкIэр абазэ-адыгэбзэхэм «тхыцIэ, бгыщхьэ, лъагапIэ» мыхьэнэхэм щыпалъытэу блэкIа зэманхэм хэта «ахъуэ» (шапсыгъхэр «финик» пхъэщхьэмыщхьэм зэреджэм техуэ хуэдэу къытщыхъуми) псалъэм хуэтхь хъунущ. Аращи, «Абэширэ-Ахъубэ» (Абишира-Ахуба) фIэщыгъэр, зэрыщыту къатщтэмэ, къызэрыдгурыIуэ хъунур (зи гугъу тщIа иужьрейхэм къызэралъытэмкIэ) «псы ежэххэр къэзыгъэщI Ахъубэ тхыцIэм и джабэ нэкIухэр» (мылылъэхэр щынэхъыбам) жыхуиIэущ...