ЩIэныгъэм лъагъуэхэр пхрашу

Налшык къалэм дэт ДыгъафIэ къалэм «ЩIэныгъэм и гъэлъэгъуэныгъэ–2026» фIащу щекIуэкIа Iуэхугъуэ щхьэпэр и кIэм нэсащ, абы кърикIуахэр къызэщIакъуэжащ, щытекIуахэмрэ къыщыхэжаныкIамрэ щагъэфIэжащ.

Къэбэрдей-Балъкъэрым мазае мазэм къриубыдэу зи гугъу тщIы гъэлъэгъуэныгъэм ипкъ иткIэ щIэныгъэ-узэщIакIуэ Iуэхугъуищэм нэблагъэ щызэхэтащ, 8-11-нэ классхэм щеджэхэм я щIэныгъэхутэ лэжьыгъэхэр утыкум кърахьэурэ абыхэм яхэлъ фIагъымрэ мыхьэнэмкIэ къэпщытакIуэхэм ядэгуэшащ. Академием щекIуэкIа зэIущIэри зытеухуар арат – ныбжьыщIэхэр гъэгушхуэнырт, щIэныгъэм хухаша лъагъуэм зегъэубгъунырт.

ГъэфIэжым кърихьэлIащ КъБР-м егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министр Езауэ Анзор, Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием и Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ центрым и унафэщIым и къуэдзэ Анчокъуэ Мурат, КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым щIэныгъэмрэ инновациехэмкIэ и къудамэм и унафэщI Аккаевэ Хьэлимэт, «ДыгъафIэ къалэм» и унафэщI Джаппуевэ Тамарэ сымэ.

Iуэхугъуэр ирагъэжьэн ипэ къихуэу, еджапIэм и спорт пэшышхуэм къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэм я IэдакъэщIэкIхэм я гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэт къыщызэрагъэпэщащ. Мыбдеж щыплъагъунут къалэхэмрэ къуажэхэмрэ я теплъэхэр зыгъэдэхэну хущIэкъу архитектор ныбжьыщIэхэм я IэщIагъэхэр, инженер жэрдэмхэр, джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр, дэфтэр хъумапIэхэм хэлъ тхылъымпIэхэр къыхахыжурэ еджакIуэхэм ирагъэкIуэкIа тхыдэ къэхутэныгъэхэр, нэгъуэщI куэди.

Сабийхэм щIэныгъэ гуэдзэ егъэгъуэтынымкIэ центрым и унафэщI ПщыхьэщIэ Анжеликэ къызэрыхигъэщамкIэ, мы гъэм екIуэкIа зэхьэзэхуэм зэхъуэкIыныгъэхэр игъуэтащ.

– ЩIэныгъэ гуэдзэ егъэгъуэтынымкIэ IуэхущIапIэхэм щеджэхэм я лэжьыгъэр къызэрапщытэ, абыхэм яхэлъ фIагъхэр къызэрыхагъэщ щIыкIэхэм захъуэжащ. Иджы унэтIыныгъэхэм я бжыгъэр нэхъыбэ хъунущ. Апхуэдэу унэтIыныгъэ къэс текIуауэ цIыхуитI, къыхэжаныкIауэ цIыхуиплI къагъэлъэгъуэнущ. Псори зэхэту увыпIэр цIыху 18-м хуагъэфэщэнущ. Къыхэтлъхьа зэхьэзэхуэр зыхуэунэтIар къэхутэныгъэр зи гъащIэ гъуэгуу къыхэзыха ныбжьыщIэхэм нэхъ зэчиифIэр къыхэгъэщынырщ, ахэр щIемыгъуэжу ирагъэкIуэкI лэжьыгъэхэм адэкIэ къыпащэным тегъэгушхуэнырщ. ЗэрыхъукIэ дадэIэпыкъунущ, щIэгъэкъуэн дахуэхъунущ. Къапщтэмэ, хэгъэгупсо мыхьэнэ зиIэ мыпхуэдэ зэпеуэхэм къыхыхьэхэм езыхэм ящIэ зыхущIэкъур, къэкIуэну лъэхъэнэхэм къыхахыну IэнатIэр зыхуэдэми егупсысауэ щытхэщ. Пэжщ, зыгуэрхэри гуитIщхьитIу къыщIэкIынущ, ауэ дяпэкIэ зи ужь итынум траубыдауэ нэхъыбэр ди центрхэм къокIуалIэ. Техникэ купщIэ зиIэ унэтIыныгъэхэм щIэупщIэ яIэщ, абдеж куэд дыдэм я Iэужьхэр щагъэлъэгъуащ. Къыхэзгъэщыну сыхуейт мы зэпеуэм лэжьыгъи 109-рэ къызэрагъэхьар. Ахэр къызэщIэпкъуэжмэ, техникэ, щIэныгъэ-естественнэ, гуманитар унэтIыныгъищым тебгуашэ хъунущ. Сабийхэм я ныбжьыр илъэс 12 – 18-м къитIасэрт, дэтхэнэри зыхущIэкъуар зыщ – щIэныгъэм узэрызэIэпишэр, абы гъэщIэгъуэн куэд дыдэм узэрыхуишэр нэгъуэщIхэм хьэкъ ящищIынырт.

Зэпеуэм кърахьэлIа лэжьыгъэхэм ящыщу нэхъ гъэщIэгъуэн дыдэу къащыхъуар Светловодскэ (Бабыгуей цIыкIу) къуажэм щыщ, 9-нэ классым щеджэ Дзасэжь Алинэ и къэхутэныгъэрщ. Ар зыщIэс еджапIэр къызэрызэIуахрэ илъэси 100 зэрырикъурэ куэд щIакъым. Адыгэ пщащэ цIыкIур хущIэкъуащ еджапIэм и илъэсищэ гъуэгур къитIэщIыжу къэхутэныгъэ хьэлэмэт ирищIэкIын.

– Си мурад нэхъыщхьэу щытар ди еджапIэм ехьэлIауэ дэфтэр хъумапIэхэм хэлъ тхылъымпIэхэр къэсIэтыжу, абы щылэжьахэм я гъащIэр къызэрекIуэкIар зэфIэзгъэувэжыну, Iуэхугъуэхэм я тхыдэ тегъэщIапIэхэр зэхуэсхьэсыжыну, щеджахэм зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэр щIэрыщIэу къэзгъэлъэгъуэжыну. Псори къыщежьар ди еджапIэ музейрщ. Абы и гъэтIылъыгъэхэм деплъу дыздыщIэтым, еджапIэр илъэси 100 зэрырикъур къыджаIащ. Абдеж сфIэхьэлэмэт хъуащ еджапIэм япэ иIа унафэщIыр хэтми зэзгъэщIэну, щылэжьа егъэджакIуэхэр псори къэзгъуэтыжыну. Апхуэдэурэ, мащIэ-мащIэурэ, зы Iуэхум нэгъуэщI къыхэкIыурэ, зи ужь сит къэхутэныгъэм зиубгъуащ. Си унафэщIым и гъусэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и архив нэхъыщхьэм сыщыIащ, зыбжанэрэ сыщылэжьащ. Абдеж къыщыдгъуэтыжащ ди еджапIэм и унафэщIу щытауэ зи цIэр ямыщIэжу къуажэдэсхэми яIэщIэхужа цIыхуитхумрэ нэгъуэщI щIыпIэ къикIыурэ ди деж къакIуэу щыта егъэджакIуитхумрэ я цIэ-унагъуэцIэхэр. Абыхэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, Пронкин Андрей. Абы 1945 гъэм и Iэ зыщIидза дэфтэр къэдгъуэтыжащ. Пронкин теухуауэ зыгуэр зыщIэж дрихьэлIакъым. Нэхъ хьэлэмэтыжщ Гриценкэ Евдокие и Iуэхури. Ар Псыхуабэ щыщт. Махуэ къэс, щыуэфIи щыуаи, километрибл къызэпичурэ, къуажэм лъэсу къакIуэурэ щылэжьащ. Узыпэрыт IэнатIэм апхуэдэу ухуэпэжын щхьэкIэ сыт хуэдиз гуащIэ пхэлъын хуей? ЕтIуанэ унапIэ схуэхъуа еджапIэм и тхыдэр къэстIэщIыжу сыщыхуежьаращ абы щылажьэхэм я гуащIэдэкIыр зэрыин дыдэр къыщызгурыIуар. ДяпэкIэ лъахэхутэ музейм сыдэлэжьэну си гугъэщ. Сыхуейщ Хэку зауэшхуэм хэтауэ къэзымыгъэзэжахэмрэ къэкIуэжахэмрэ я сурэт зэужь зэхэзгъэувэну, сайт сщIыну, – къыддэгуэшащ лэжьыгъэ дахэ езыгъэкIуэкIа Дзасэжь Алинэ.

Абы пэмыжыжьэу щызэхэтт техникэ унэтIыныгъэм зи зэфIэкIхэр щызыгъэлъагъуэ ныбжьыщIэхэр. Налшык къалэм дэт, Къудащ Елбэздыкъуэ и цIэр зезыхьэ гимназие №14-м и гъэсэн Темрокъуэ Данэ зи фIэщыгъэр къэпсэлъыгъуей пэхуэщIэ гъэщIэгъуэн зэпеуэм къыхилъхьащ. «Зи узыншагъэкIэ сэкъат зиIэ цIыхухэм заужьын папщIэ технологиещIэхэр зи лъабжьэ полимерхэр къызэрагъэсэбэпыр» – арат абы зэреджэр. ФIэщыгъэр хьэлъэ щхьэкIэ, зытеухуа Iуэхугъуэр къызэрыкIуэщ.

– Зи ужь ситар дыкъэзыухъуреихь дунейми щIыуэпсми зэран яхуэмыхъу, ауэ зи узыншагъэкIэ хуэмыщIахэм, сэкъат зиIэхэм яхуэщхьэпэ лъэмыжым и концепцэр къэзгъэлъэгъуэнырщ. Ар пшахъуэм къыхэщIыкIа полимер лIэужьыгъуэкIэ ящIащ, нэгъуэщIу жыпIэмэ – ягъэткIужа пластикымрэ пшахъуэмрэ щызэхэлъщ. Лъэмыжым и кIыхьагъыр метри 130-рэ мэхъу. Абы щхьэкIэ зи гугъу сщIа пшахъуэ полимерым хуэдэу тонниплI ухуеинущ. Си пэхуэщIэм и зэщIэкIэ хъунур нэрылъагъу сщIын папщIэ, «ДэкIуеипIэ 1000» жыхуиIэ щIыпIэм и Iэгъуэблагъэм ит Зеикъуэ Iуащхьэшхуэм деж щыIэ лъэмыжыр къыхэсхащ. Къалэдэсхэм я процент 70-м зэрыжаIэмкIэ, а лъэмыжыр щIэрыщIэу зэгъэпэщыжын хуейщ: хэти зи узыншагъэкIэ сэкъат зиIэхэр зэрызекIуэ гу цIыкIухэм я шэрхъхэр пхъэм дэнэрэ имыгъакIуэу, хэти пхъэ щар щIыпIэ-щIыпIэкIэ пхрыщIыкIрэ укIуэцIрыхункIэ шынагъэ къыуиту, хэти, убыдыпIэ зэрамыIэм къыхэкIыу, зи ныбжь хэкIуэтахэр щыземыкIуэфу жаIэрт. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, псыIагъэм пхъэр егъэф, зехьэгъуей ещI. Мис ар къэтлъытэри, лъэмыжым и пэхуэщIэм иужь дихьащ. 3D принтеркIэ зэджэр къэзгъэсэбэпри, зэхэзгъэува пэхуэщIэм и жыпхъэр сщIащ. Мы флъагъур езы лъэмыжыр си нэгу къызэрыщIэзгъэувэ дыдэм хуэдэщ: ар машинэ шэрхъ тебзэхэм къыхэсщIыкIащ, пщыхьэщхьэкIэрэ нэху зыдзыну уэздыгъэхэр си IэкIэ лъэщапIэм щысщIащ, абыхэм ирикIуэ электрокъарур шыгъушыпсым къыхэсшащ. Мы флъагъу пэхуэщIэм сымыщIауэ хэтыр хьэзыру къэсщыхуа гуащэ цIыкIухэрщ, адрейхэри псори си IэдакъэщIэкIщ. Сыт мыр къыщIыхэсхар? Сэ къызгурыIуащ технологиещIэхэм Iуэхугъуэ щхьэпищ къазэрыдэкIуэр. Япэрауэ, пластикыр зэхудохьэс, щIыуэпсым пхъэнкIийр къыхыдохыж. ЕтIуанэрауэ, ущыпсэункIэ къалэр нэхъ тынш мэхъу. Ещанэрауэ, лъэмыжыр къызыхащIыкIхэм еплъытмэ, текIуадэр IэджэкIэ нэхъ пуду къокI. Арыххэуи, къалэнищ зэфIыдох, – жиIащ Темрокъуэ Данэ.

Гъэлъэгъуэныгъэр зэфIэкIа нэужь, къызэхуэсахэм псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ Езауэ Анзор.

– ЩIэныгъэм и мазэм кърикIуа фIыгъуэ псори ди зэхуэдэ ехъулIэныгъэщ, хъугъуэфIыгъуэщ. Хэхауэ фIыщIэ яхуэсщIыну сыхуейт курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэм. Абыхэм яхузэфIэкIар мащIэкъым – зэчий зыбгъэдэлъ ныбжьыщIэхэм Iэмалхэр къыхузэрагъэпэщащ, гъуэгу иратащ. Ар Iэджэ и уасэщ, пщIэи хуэфащэщ. КъищынэмыщIауэ, фIыщIэгуапэ псалъэкIэ захуэзгъэзэнут ди сабийхэм. Хэти япэ лъэбакъуэр еч, хэт и ехъулIэныгъэхэр щIыпIэ куэдым щигъэлъэгъуащ, ауэ, нэхъыщхьэращи, зэщIыгъуу щIэныгъэ дунейм хыхьащ, мышынэу икIи гушхуауэ я зэфIэкIхэр ягъэлъэгъуащ. Апхуэдэ лъэбакъуэр абы езыгъэча егъэджакIуэхэми унэтIакIуэми фIыщIэ яхузощI, – жиIащ къулыкъущIэм.

Ар щхьэхуэу тепсэлъыхьащ зэпеуэм щытекIуахэмрэ къыщыхэжаныкIахэмрэ къэралым и щIэныгъэ центрхэм зэрыкIуэфын Iэмалхэм зэрегупсысым, хэкIыпIэхэр къызэралъыхъуэм.

– Ди къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэр дэзыхьэх Iуэхугъуэхэм хуэдэхэм елэжь я лъэгуажьэгъу цIыкIухэм яхыхьэным мыхьэнэшхуэ идот, дыхущIокъу а гупсысэр нахуапIэ зэрыхъуным, – игъэгуфIащ министрым цIыкIухэр.

КъыхэкIа лэжьыгъэхэм ящыщу нэхъыфI дыдэу къалъытахэр зи IэдакъэщIэкIхэм я цIэ-унагъуэцIэхэри къраIуащ. «Техникэ» унэтIыныгъэм къыщыхэжаныкIащ Налшык къалэм дэт курыт еджапIэ №33-м щIэс Болий Даниелрэ «ДыгъафIэ къалэм» и гъэсэн Къат Идаррэ. «Гуманитар щIэныгъэхэр» унэтIыныгъэм зи зэфIэкIыр къыхэщахэм ящыщщ Дзасэжь Алинэрэ Мендэхъу Аидэрэ. «Естественнэ щIэныгъэхэр» къудамэм къыщыхэжаныкIащ Темрокъуэ Данэрэ Дзэмыхь Астемыррэ.

Гухэхъуэщ апхуэдиз адыгэ щIалэгъуалэм гукъыдэж ящIу щIэныгъэм гу зэрыхуащIар, я зэфIэкIхэр лъагэу зэраIэтар. АдэкIэ ефIэкIуэну ди гуапэщ.