Псыежэххэр

«Псыежэххэм я махуэ» зыфIащар къыщащтар Ныджэхэр зэрыIуащIэм пэщIэтынымкIэ япэ дунейпсо зэIущIэу Бразилие къэралыгъуэм и Куритибэ къалэм 1997 гъэм щекIуэкIарщ. 

А зэхуэсым хэтащ къэрал 20-м я лIыкIуэхэр, къэдгъэлъагъуэмэ, Урысей Федерацэм, Китайм, Швейцарием, США-м, Японием, Франджым, нэгъуэщI щIыпIэхэми къикIа экологхэр. Абы лъандэрэ, «Псыежэххэм я махуэ» зыфIащар гъатхэпэм и 14-м хэгъэгу куэдым щагъэлъапIэ. КъызэралъытэмкIи, мы Iуэхур, ди планетэм пщIэ нэхъ зыщыхуэщIыпхъэ, зыщыхуэсакъыпхъэ хъугъуэфIыгъуэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщ псыр хъумэным къыхуезыджэу къыхалъхьа махуэми и къалэн нэхъыщхьэр щIыуэпсым къыщекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм, абыхэм къашэ, къыздахь тхьэмыщкIагъэхэр зыхуэдэм жылагъуэр щыгъуазэ щIынырщ, а лъэныкъуэмкIи я щIэныгъэм хэгъэхъуэнырщ. 
Абдежым къыщыщIэдзауэ мы махуэм и мурад нэхъыщхьэу къэувыр, псыежэххэм я мызакъуэу, псы итыпIэхэри (хыжьейхэр, псыпцIэхэр, нэгъуэщIхэри) къызэригъэщIауэ къызэтегъэнэнымкIэ лэжьыпхъэхэр убзыхунырщ. 
Экологхэмрэ гудзакъэ зыхэлъ цIыху къызэрыгуэкIхэмрэ лъогъуазэ икIи ерыщу яужь итщ псыежэххэр зыдэт тIуащIэхэм дащIыхь IущIапIэхэр, я инагъымрэ я ухуэкIэмрэ ятеухуауэ, къэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм дызыхуэмей зэхъуэкIыныгъэхэр къыщамыгъэхъун папщIэ, хуагъэува мардэм зэрыфIамыгъэкIыным. 
ЗэрытщIэщи, Урысей Федерацэри ящыщщ псыкIэ нэхъ къулей дыдэ хэгъэгухэм. Ди къэралым щыщыIэ псыежэх мелуани 3-м нэблагъэм, зэрыщыту къатщтэмэ, я кIыхьагъщ километр мелуан 12-м щIигъу. И ныджэхэм я нэхъ хэшащ Енисей, Обь, Амур, Лена, Иртыш, Индыл (Волга) псыежэххэр зыдэтхэр. Иужьрейр ди планетэм щынэхъ абрагъуэхэм хабжэ, Европэ псом узыщыIущIэхэм я нэхъ бгъуфIэщ, и кIыхьагъкIи зыхуэдэ щомыгъуэтынщ, Урысей Федерацэр къэтщтэнщи, цIыху мелуаным щIигъу зыдэс и къалэшхуэхэу 4-р зэпызыщIэщ, и щIыналъэхэм ящыщу 37-м япхрыжщ.
Ди къэралым псыкIэ и беягъэм кIэрамыгъэхунымкIэ мы зэманми лэжьыгъэшхуэхэр щокIуэкI. Аращ, псалъэм папщIэ, зыхуэгъэзар «Экологие» лъэпкъ проектым хыхьэу къыщаIэт Iуэхугъуэхэри. 
«КъызэрымыкIуэу мыхьэнэ ин дыдэ зиIэ псы хъумапIэхэр» зыфIаща федеральнэ проектри я тегъэщIапIэщ IэщIагъэлI нэсхэмрэ Iуэхум фIыуэ хэзыщIыкI цIыху гумызагъэхэмрэ. Ахэр, псыежэххэмрэ псы итыпIэхэмрэ зыуфIейхэм япэщIэткIэрэ, къызыщхьэщыжхэм экологие и лъэныкъуэкIэ я щытыкIэр зэрырагъэфIэкIуэным ерыщу яужь итщ. КъинэмыщIауэ, псы Iуфэхэм кIэрыхубжьэрыхухэр щызэщIэкъуэнымкIэ щIыхьэхухэм я нэхъыбэм я къызэгъэпэщакIуэри ахэращ. Мы иужьрей лэжьыгъэм щыщу, зи гугъу тщIахэм я мурадщ 2026 гъэм къриубыдэу псы жапIэхэм ящыщу километр мини 9-м щIигъу зи кIыхьагъыр ягъэкъэбзэну.