Шэчэрыщхьэ къыдохутэ

ЗэрыгъэIуща фIэкIа умыщIэну, «уныддемыжьэныр Iэмал зимыIэщ» жызыIэу, си яужь къиува щIалэхэм дыздэкIуэну зызыхуэдгъэпсар Къэбэрдей-Балъкъэрым и гъунапкъэр къуэкIыпIэ-ипщэ лъэныкъуэмкIэ иджырей Осетие-Ищхъэрэ-Аланием щегъэщIылIа щIыпIэм и Iэхэлъахэрт.

Нэхъри дгъэбелджылымэ, Кавказ Ищхъэрэм и кIыхьагъкIэ кIуэцIрыкI Мэзылъэ шытхыр Лэскэнрэ Урыхурэ я зэхуаку дэлъ тIуащIэм щыпхыкIым щынэхъ лъагэ щIыпIэхэм деж къыщежьэ Шэчэр ЦIыкIу и псыхъуащхьэхэрат.

Абдежырщ, тхыгъэжьхэм къызэрыхэщыжымкIи хъыбарыжьхэм къызэраIуэтэжымкIи, щылъыхъуапхъэр илъэси 110-рэ ипэкIэ Къэбэрдейми Осетиеми а я лъэныкъуэмкIэ хьэрычэтыщIэ цIэрыIуэу зыкъыщызыгъэлъэгъуа, Октябрь Революцэ Иным иужькIэ Америкэм Iэпхъуэжын хуей хъуа Паршин (и цIэр къыхигъэщатэкъым и хъыбарыр къысхуэзыIуэтэжа Лъакъуэдыгъу Хьэсэн) къыщрихьэжьауэ щыта «Iуэхухэм» я лъэужь гъуэтыгъуейхэм.

Езыр Хьэтуей щыщми, и гъащIэм и иужьрей Iыхьэр Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм щезыхьэкIыжа Лъакъуэдыгъу Хьэсэн IуэрыIуатэм хуэгурыхуэ дыдэу къызэрыгъуэгурыкIуам нэмыщI, зыцIыхуахэм ар ягу къызэрагъэкIыжыр нэхущым къэтэджрэ мэз кIуэуэ щыщэкIуэнымкIи, гуфIэгъуэ Iэнэм хъыбарыжьхэр щыIуэтэнымкIи, уэрэдыжьхэр щыжыIэнымкIи зыхуэдэ щымыIа лIыуэ зэрыщытарщ.

Ди ежьэкIэ

Гъуэгу дызэрытехьа машинэр зейр щIым зэрымыщIэкIэ щIэзэрыхьа «хъугъуэфIыгъуэхэр» къыщIэулъэпхъэщыжынымкIэ IэщIагъэлI нэсу зыкъэзылъытэж Есэнокъуэ Борисщ. И гъусар жьыи псыи зэпрыгъэзынымкIэ зи къарум къигъэгугъэж КъуэщIысокъуэ Тимурщ.

А тIум мэз кIуэнымрэ Iуащхьэ дэкIынымкIэ зызымыгъэнщIыжу зи гъащIэр езыхьэкI Бабыгуей Сосрыкъуи гъуэгугъусэ зыхуащIырт. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, ар яхэмытамэ, модрейхэм зекIуэ садемыжьэнри хэтт, цIыхугъэ зэрысхуэхъурэ куэд зэрымыщIамрэ Iуэху гуэр нэгъэсауэ ядэсщIэну сызэрыхунэмысамрэ къахэкIыу. АтIэми, сызэрегупсысыжамкIэ, къызэгъэпэщакIуэхэм сыщIыздрашэжьам и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр я лъэ щаукъуэдиину зытраухуа щIыпIэм нэхъ хэзыщIыкI гъуэгугъэлъагъуэу ягъуэтар сэрауэ зэрыщытырт.

Лъагъуэм и хэшыкIэ

Налшык пщэдджыжьым сыхьэти 7 мыхъуу дыкъыдэкIащ. Дызэрысыр зи лъащIэр лъагэу щIым щхьэщыIэтыкIа машинэ быдэт. ЗдэдунэтIыр, зэрыжытIауэ, Талъостэнейм (Къэбэрдейм и зы Iыхьэу къекIуэкIа щIыгущ) и псыхъуэхэу Лэскэнрэ Урыхурэ я зэхуаку дэлъ тIуащIэ хэукъуэдиикIам и курыхырт, нэхъ тедгъэбыдыхьмэ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Осетие Ищхъэрэ – Аланиемрэ я иджырей щIыналъэхэр а лъэныкъуэмкIи щызэпыхьэм деж зыкъыщызыIэт Мэзылъэ шытхым и нэхъ лъагапIэхэмрэ ахэр зи къежьапIэ Шэчэр ЦIыкIу и къуэпсхэм зыщаудыгъуа къуэладжащхьэхэмрэт.

ЗэхэублакIуитIым гъуэгуанэм и ухуэкIэхэм ящыщу нэхъ къыхахар дыкъемыжьэ ипэ зэпэсплъыхьа картэхэм щэху щIыкIэу щыхэзгъэунэхукIа, гукIи-псэкIи сигу нэхъ дыхьа «лъагъуэм» техуат. Ар си гуапэ хъуат. Япэрауэ, сэ езыр сыкъыщалъхуар гъуэгум и пэщIэдзэу «къызэдэтлъыта» Лэскэн ЕтIуанэ къуажэрщ; етIуанэрауэ, а лъэныкъуэмкIэ узэрыдэбэкъуейуэ Ерокъуэ зи фIэщыгъэ жылэ нэхъ цIыкIур къыщысщи, абы узэрынэсу, псым адрыщIкIэ къэлъагъуэ мэз Iувышхуэм и аранэ лъагапIэхэм я щIыб сыдыхьэныр дэнэ къэна, езы дыдэхэми си гъащIэм къриубыдэу я щыгу сихьатэкъым. Иджы, си ныбжь здынэсам, апхуэдэм сызэрылъагъэIэсыфын Iэмал къызэрыкъуэкIам си гукъыдэжым нэхъри зригъэIэтырт.

АтIэми, щIалиплIым ящыщу Бабыгуеймрэ сэрэ нэхъ дызыхуэпабгъэр щIыуэпсым и дахагъэу бжьыхьэкIэм и иужьрей махуэхэм зыкъызэрыдигъэлъагъужым гу зэIухакIэ иджыри зэ хуеплъэкIыжыныр арати, ЕрокъуэкIэ езыгъэзэкI лъагъуэм «езыр-езыру» дызэрытехьам, иджыри зэ къытызогъэзэжри, си щхьэкIэ сыщыгуфIыкIат.

Мэзылъэ шытхым и лъэныкъуитIымкIи

ЩIыналъэгъэлъагъуэ картэхэм къызэрыджаIэмкIэ, Ерокъуэ къуажэм дэкI гъуэгу нэхъыщхьэм зыкъыщиIэтым дызэрынэсу, сэмэгумкIэ Лэскэн псым телъ лъэмыжым дижынурэ, совет лъэхъэнэ лъандэрэ зи лэжьыгъэр зэпызымыгъэууэ къэгъуэгурыкIуэ консерв заводым и Iэхэлъахэм дихутэнущ.

Абдежым мэзылъэ джабэм кIыхьу зыкIэщIэзыукъуэдия уней лъапсэхэр ипщэкIэ къыщызэднэкIыурэ, ижьырабгъур псыбэкъу уэхыу, къуршхэр здэщыIэмкIэ деущэкIынущ. ВыщхьэфIэч бгы задэм дыкIэрыхьэнурэ, хьэлъэзешэхэм щыпхаша гъуэгужьымкIэ дыдэкIынущ.

 Гъуэгум здигъазэр гурыIуэгъуэ щхьэкIэ, урикIуэфынкIэ зыхуэдэм дызэрыщымыгъуазэм къыхэкIыу, Арщыдан мэзгъэкI IуэхущIапIэм IэщIагъэлI нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ щылэжьа ХьэщIэлI Хъаритон деж сыпсэлъащ. СоупщI: «Картэхэм мыIупщI дыдэу къыдагъэлъагъу гъуэгужьымкIи мы зэманми дыщызекIуэфыну къэплъытэрэ?» - жызоIэри.

ХьэщIэлIым, жэуап мыгъэгувэти, жеIэ абыкIэ гъуэгу щиIэ зэпыту зэрыщытари нобэр къыздэсми къагъэсэбэпынкIэ зэрыхъунури.

Лэскэнрэ Урыхурэ я зэхуаку дэт лъагапIэхэу Мэзылъэ шытхым хиубыдэр Урыс-Кавказ зауэм и Iэужьу зи щIы кIапэхэр «зэхуалъэфэса» Къэбэрдейм и зы къуэгъэнапIэ хъуат. Абдежырщ, ищхьэкIи къызэрыхэзгъэщащи, нэхъыжьхэм къытхуаIуэтэжа хъыбархэм ятетщIыхьмэ, а зэманым къыщыхъуа Iуэхугъуэ гуэрхэм я лъэужьхэм щылъыхъуапхъэу сэри си гъусэхэми къызэдэтлъытар.

Си гъащIэм къриубыдэу зэман блэкIахэмкIэ сеIэбэкIыжынщи, дыщынэхъ щIалэхэм а лъэныкъуэмкIэ япэщIыкIэ си закъуэу, иужькIэ си къуэш Амир си гъусэу къыщыдущыхьат, уеблэмэ Шэчэрышхуэ къыщыщIидзэхэм нэси дыдэкIуеят, Мэзылъэ шытхым хыхьэ лъагапIэхэм ящыщ зым и щыгуми дыкъихутат. КъищынэмыщIауэ, илъэс куэди дэкIауэ, мы тхыгъэми зи цIэ къыщисIуэ Бабыгуей Сосрыкъуэрэ дэрэ Лэскэнрэ Урыхурэ я зэхуаку дэт мэзхэм зыщыдгъэзат...

АрщхьэкIэ, иужьым сэтей къызэрыхъужамкIэ, хъыбарыжьхэм къыхэща щIыпIэр здэщыIэр Лъакъуэдыгъу Хьэсэн къиIуэтэжа хъыбарым хэт Шэчэр ЦIыкIу и псыхъуащхьэхэр аратэкъым, атIэ си мыгурыхуагъэкIэ сызыхуеплъэкIа Шэчэр Ин къедза щIыпIэрт.

Арати, аргуэрыжьу зекIуэ ежьэр къыщытщыхьэм, дызэдытехьащ кIэлъыкIуэ гъуэгуанэу ШэчэритIым я псыхъуащхьэхэмкIэ дыхьэм.

«Iуэгу нэщI»

Сыхьэт ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу, гъуэгу нэхъыщхьэм къытебэкъукIыу Лэскэн ЕтIуанэ къуажэм дэзыгъэзейм дынэсащ. Абдежым зызущэхуат, «ярэби, гублащхьэдэсым мыбыкIэ ирегъэIуэнтIэкIи, ЕрокъуэкIэ дырырекIуей!» жыхуэсIэу.

Арыххэуи едгъэзэкIащ. Къуажэр и кIыхьагъкIэ щымщ. Къызогубзыгъ пщэдджыжь нэхулъэу дыкъызэрысари жылэдэсхэр къызэрызэщIэмыхъеяри...

Къуажэкум дыщыхуэблагъэм, лъэмыжыщIэу Лэскэныпсым тралъхьар здэщыIэмкIэ ди гублащхьэдэсым, фIэщхъуныгъэ лъэщым ирихьэжьа фIэкIа умыщIэну, иреIуэнтIэкI, жэрыжэм тету зэрызэпрыжыным зыхуигъэпсу.

- Уа, Борис, дэнэу пIэрэ уздэкIуэр? – соупщI, адрейхэм зыри щыжамыIэм.

- Дыпхыжынурэ, - и Iэр ещI адрыщI лъэныкъуэмкIэ къэлъагъуэ Анзорей къуажэр здэщыIэмкIэ, - мэз лъапэ гъуэгукIэ ЕрокъуэмкIэ дежэкIыжынущ.

- Iэу, ар сыт егупсысыкIэ! Хэт къывжезыIар абыкIэ гъуэгу иIэу? Брамтэрэ Хьэсэнейрэ зэпызыщIэ автомобиль зекIуапIэм хуэдэ мыбыкIи щыпхаша фи гугъэ? ТIэкIу лъапIэIуэ мыхъуну пIэрэт ар а къуажитIым я дежкIэ! – жызоIэ сэри, сэмэркъэу папщIэу захуэзгъэщхьу.

Гублащхьэдэсыр мыбдежми жыIэдаIуэу къытхущIэкIати, къызэрытехьэлъэ щымыIэу къриIуэнтIэкIыжащ, «абыкIэ гъуэгу иIэ хуэдэу дыщIигугъар уэ къащIэ!», жиIэри.

Гъуэгу нэхъыщхьэм дыкъытехьэжащи, ЕрокъуэкIэ дыдожей иджы. АдрыщIымкIэ мэзыр гъунэгъубзэу псым къыщекIуалIэхэм хуэзэу нэм къыIуидзэр Дзэлкъэб тхьэелъэIупIэжьым и теплъэ гурыхьырщ, Iэхэлъахэм ирагъэува зыгъэпсэхупIэ унэ цIыкIу зыкъизыххэри хэтыжу.

Ерокъуэ ищхьэкIэ щыIэ ВыщхьэфIэкI дыдэкIыу, мэзыщхьэм зизыуфэбгъуа щIыIэпсыр (хуейр) къызэднэкIа иужькIэ, жыгхэм щIадзэжаи хуэдэт, арщхьэкIэ дазэрыблэжа щIагъуи щымыIэу, зэуэзэпсэу нэм къыIуидзащ губгъуэшхуэу ищхъэрэми ипщэми хуезыгъэзыхыр…

ХэкIуэдэжаифэ зэтплъа тэхъуанэжьхэу мэз гъунэм щытхэр къыщытлъагъум, занщIэу къыдгурыIуащ Iэгъуэблагъэм псынэ зыбжанэ зэрыщыIэри Шэчэр ЦIыкIу и пщэдыкъ дыкъызэрыдыхьэри.

Дызэрыс гъущIыгур лъэныкъуэегъэз дощIри, гупитI зыдощIыкI. Есэнокъуэмрэ КъуэщIысокъуэмрэ нэхъ зыхуагъэфащэмкIэ яунэтI. Бабыгуеймрэ сэрэ къуэкIыпIэмкIэ къэлъагъуэ къуэладжэм дыдохьэ.

АтIэми, дэ тIур нэхъ дыдэзыхьэхыр жыг лъабжьэхэм алэрыбгъум хуэдэу щIэлъ пщIащэ зэмыфэгъухэрт, уащыкIуэцIрыкIкIэ щхъыщхъыжрэ псэм фIэIэфIу узыщIэзыгъэдэIукIхэрт…

Сосрыкъуи зэрыжиIауэ, дыкъыщыхута къуэладжэр таурыхъым хуэдэт! Уей, псынэхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыщызэщIивт. Бжьабэхэр пщIащэ щабэм зэрыхэгъуэлъхьар наIуэт. ПIащэжьхэр псы инахэм зэрыхэсар белджылыт. ИхъуреягъкIэ мышкIумпIэри пщIийри щыкуэдт. ИпэжыпIэкIи, мыбдежыр мы мэзым щIэс хьэкIэкхъуэкIэхэм я егъэзыпIэт. ТIэкIу дыбэуэн жытIэри, детIысэхауэ дыздэщысым, зы щыхь цIыкIу гуэр ди пащхьэм къиджэразэу къуэ кIуэцIымкIэ къыщыдэжым, къэтщIащ ди гъусэхэм а псэущхьэр нэгъуэщI къуэ кIуэцIкIэ къызэрыщагъэщтар...

Мы зекIуэм кърикIуам и гугъу тщIымэ, Есэнокъуэмрэ КъущIысокъуэмрэ нэхъ яфIэгъэщIэгъуэнар Шэчэр ЦIыкIу и псыхъуащхьэхэм «хъугъуэфIыгъуэ» гуэрхэр къыщыщIахыу зэрыщытам и лъэужь техьауэ къызэралъытарщ. МыдреитIым, Бабыгуеймрэ сэрэ, мэз псэущхьэхэм я егъэзыпIэм дыIуплъауэ къызэрытщыхъуарщ.

Гуп цIыкIуитI зэрищIыкIахэр дыгъэ къухьэжыгъуэм дызэхуэзэжати, тлъэгъуамрэ ди нэгу щIэкIахэмрэ тхуэмыIуэтэщIыжрэ зэдгъэщIэгъуэкIыжу пшапэ зэхэуэгъуэм гъуэгу дыкъытехьэжащ...