Хьэрш щIэныгъэм зезыгъэужьа

Нэмыцэ тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ, сценарист, жылагъуэ лэжьакIуэ Бёлль Гёнрих и цIэр зезыхьэ фондым Кавказ Ищхъэрэм и бзылъхугъэ щэджащэхэу, зэфIэкIышхуэ къэзыгъэлъэгъуахэм ятеухуа хъыбархэр 2021 гъэм зэхуихьэсын иригъэжьащ. Абы папщIэ зэпеуэ яублащ, тхылъым ирагъэувэну тхыгъэ-хъыбархэр къыхахыну. «Такие дела» медиапорталым и журналист, тхакIуэ Волунковэ Евгение Кавказ Ищхъэрэм ис бзылъхугъэ гуащIафIэхэм яхуэзэурэ епсэлъащ. Псори зэхэту тхыгъэ 34-рэ ирагъэхьащ зэпеуэм, абыхэм ящыщу 13-р 2022 гъэм къыдэкIа «13 удивительных женщин Северного Кавказа» тхылъым ихуащ. Абы итщ Ащхъуэт Людмилэ теухуа тхыгъи. 

Ащхъуэт Людмилэ ракетэ, космос технологиехэм зегъэужьыным гуащIэшхуэ хэзылъхьа адыгэ бзылъхугъэщ. 1938 гъэм Тэрч районым, Акъбаш Ипщэ къуажэм, къыщалъхуащ. Къуажэ курыт еджапIэр дыщэ медалкIэ къиуха нэужь, Москва кIуащ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыну. ЯпэщIыкIэ, ерыскъыпхъэ промышленностымкIэ технологическэ институтыр, иужькIэ авиацэ институтыр къиухащ. И етIуанэ IэщIагъэм триухуащ и гъащIэр. 60 гъэхэм щегъэжьауэ и щхьэгъусэ Нагаев Магомет щIыгъуу «Энергия» ЦПК-м щылэжьащ ар, Королёв Павел и унафэм щIэту. Бзылъхугъэр технолог нэхъыщхьэт. Космонавтхэр хьэршым щылъатэкIэ, абы зэрыщыIэну щIыкIэр, Iэмалхэр зэтезыублэ гупым и унафэщIт Людмилэ. 1975 гъэм бзылъхугъэм космосым ехьэлIауэ езым и къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIыу щIидзащ. Ащхъуэт Людмилэ хэлэжьыхьащ «Ёмкость для воды», «Космический душ», «Аспиратор» космос щIэныгъэм теухуа тхылъхэм. Космонавтхэр хьэршым ихьа нэужь псы къабзэ ефэну Iэмал яIэным бзылъхугъэм и щIэныгъэ хилъхьащ. Зы жэщ-махуэм къриубыдэу зы космонавтым ирифын хуейщ псы литритI хуэдиз. Нэхъапэхэм псыр космосым нагъэсу щытащ литритху зэрыхуэ контейнерхэм ярыту. Псыр апхуэдэ контейнерхэм мыутхъуэу щыхъума зэрыхъур мазих къудейт. ГКБ-м и лэжьакIуэхэм, Ащхъуэт Людмилэ и нэIэ щIэту, къагупсысащ хьэршым илъэсищым нэблагъэкIэ къабзэу псыр зэрыщыпхъумэ хъуну кумбыгъэ. Абы нэмыщI, гупым къагупсысащ хьэршым здашэ ерыскъыр зэрахъумэ контейнерхэр, зэрызатхьэщI-зэрызагъэпскI Iэмалхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм къагупсыса Iэмэпсымэхэр ди къэралым и космическэ станцым иджыри къыщосэбэп. 
И IэщIагъэм къэрал щэху куэд хэлъу зэрыщытым къыхэкIыу, Ащхъуэтым и къэхутэныгъэхэм ящыщ куэдым иджыри къыздэсым тетщ «Совершенно секретно» дамыгъэр. Ащхъуэтым и къэхутэныгъэ куэд медицинэми къыщагъэсэбэп. 
Ащхъуэт Людмилэ и щIэныгъэ лэжьыгъэ гугъухэм, и къэхутэныгъэхэм папщIэ 1977 гъэм къыхуагъэфэщащ «Победитель социалистичекого соревнования» цIэ лъапIэр. ИужькIи, «Ветеран труда НПО», «Заслуженный специалист НПО», «Заслуженный ветеран труда НПО», «Ударник коммунистического труда» цIэхэр. Тхуэнейрэ къыфIащащ «Лучший конструктор предприятия» цIэр. 
2008 гъэм Ащхъуэт Людмилэ и илъэс 80-м ирихьэлIэу «Тэрч къалэм щIыхь зиIэ и цIыху» ящIащ, «ЦIыхубэм папщIэ» дамыгъэр къратащ. Ди республикэм и архив IуэхущIапIэм дэфтэрхэмкIэ и центрым 2006 гъэм къыщызэIуахауэ щытащ Урысейм и космонавтикэм и ветеранхэу инженер – энергетик Нагаев Магомедрэ конструктор, щIэныгъэлI Ащхъуэт – Нагаевэ Людмилэрэ я унагъуэ архив фонд. Абы хэлъщ щIэныгъэлIхэм я дэфтэрхэр, патент къыдахауэ щытахэм я паспортхэр, совет космонавтикэм ехьэлIа къэхутэныгъэ-лэжьыгъэхэр, сурэт, видео гъэтIылъыгъэхэр. Дэфтэрхэм къызэщIаубыдэ 1946 гъэм щегъэжьауэ 2008 гъэ пщIондэ.
 

 

ГУГЪУЭТ Заремэ.
Поделиться: