Урысей Федерацэм щагъэлъапIэ махуэ хэхахэм мы гъэм щIэуэ къыхыхьащ Совет цIыхубэм къращIылIа лъэпкъгъэкIуэдым хэкIуэдахэм я фэеплъыр. Ар мэлыжьыхьым и 19-м техуэу нэгъабэ игъэуващ УФ-м и Президент Путин Владимир икIи щIэзыгъэбыдэ «Урысейм и дзэ щIыхьым и махуэхэмрэ фэеплъ махуэхэмрэ я IуэхукIэ» унафэми зэхъуэкIыныгъэхэр халъхьащ. Сытым трагъэщIа а махуэр?
1943 гъэм мэлыжьыхьым и 19-м СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм унафэ къыдигъэкIащ - «Совет граждан жылагъуэр зэтезыукIа нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр жэуапым ешэлIауэ яхуэфащэ тезыр ятелъхьэным и IуэхукIэ». Фэеплъ махуэмрэ ар зытеухуамрэ нэхъ зэпкърыха хъун папщIэ къыдохь щIэныгъэлIхэмрэ политикхэмрэ я гупсысэхэр.
«Цифровая история» щIэныгъэ-узэщIыныгъэ проектым и унафэщI, РВИО-м и ЩIэныгъэ Советым ЛъэпкъгъэкIуэдымрэ зауэ щIэпхъаджагъэхэмрэ джынымкIэ и комиссэм и унафэщI Яковлев Егор: - Сэ икъукIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къысщохъу нацист зэрыпхъуакIуэ политикэм кърикIуахэр нэгъуэщI щIэпхъаджагъэ лIэужьыгъуэу щымыту лъэпкъгъэкIуэду къыщIэтлъытэр цIыхухэм ягурыгъэIуэным. ЛъэпкъгъэкIуэдыр, ООН-м и конвенцэм ипкъ иткIэ, лъэпкъ е дин зэхуэмыдэ зезыхьэ, я фэкIэ зэмылIэужьыгъуэ цIыху гупыр зэрыщыту е гуп-гупурэ ягъэкIуэдын мурад яIэу ялэжь Iуэхугъуэщ. ЛъэпкъгъэкIуэдыр лIэужьыгъуитху мэхъу: цIыхубэр занщIэу зэтраукIэ; я Iэпкълъэпкъым удын традзэ; цIыхур зыгъэлIэн щытыкIэ ирагъэувэ; зэрызаужьын, зэрыбэгъуэн Iэмалхэр къыIах, икIэм-икIэжым, къащIэхъуэ щIэблэр ядыгъу. Совет Союзым и щIыналъэ яубыдахэм щрагъэкIуэкIа лъэпкъгъэкIуэдыр зыми хуэбгъадэ щIэмыхъунур мис а зи гугъу тщIа лIэужьыгъуитхури къызэрыщагъэсэбэпарщ. Ар дунейпсо тхыдэм дежкIэ къэхъукъащIэ къызэрымыкIуэщ. Дауэ хъуми, нацистхэр хунэсащ Iуэхугъуитхури нэхъ шынагъуэ дыдэу зэрыщытыфынум хуэдэу СССР-м къыщагъэсэбэпыну. Абыхэм яубыда щIыналъэ-хэм щыпсэухэр зэрагъэкIуэдыну Iэмал нэхъыщхьэу ягъэувар мэжэщIалIагъэм ирагъэхьынырт. Е нацист Германием Мэкъумэш хозяйствэмрэ ерыскъыпхъэхэмкIэ и министерствэм и статс-секретарь Бакке Герберт и планырт. Аращ Гитлер пщэрылъ зыщищIар зауэм и экономикэ планыр зэхэлъхьэныр, ипэжыпIэкIэ жыпIэмэ, «Барбаросс» план цIэрыIуэр гъэзэщIэныр. Германием СССР-м кърищIылIа зауэр правительствэр яхъуэжын мурадкIэ кърахьэжьа зауэтэкъым. Зи гугъу ящIыр гъащIэ щекIуэкI щIыпIэ псори яубыду, икIэм-икIэжым, зы хэкурыс дунейм къытрамынэнырт.
1941 гъэм накъыгъэм и 12 - 15-хэм Вевельсбург быдапIэм щекIуэкIа эсэсовцхэм зауэм и пэ къихуэу щрагъэкIуэкIа зэIущIэм СС-м и унафэщI Гиммлер Генрих щыжиIащ Урысейм щIытеуэнум и щхьэусыгъуэр славянхэм я бжыгъэр мелуан 30-кIэ гъэмэщIэныр зэрыарар. 1941 - 1942 гъэхэм екIуэкIа мэжэщIалIагъэ шынагъуэр а политикэм и Iэужь дыдэщ. Зауэр псынщIэу яухыну зэрагугъар къащемыхъулIэм, нэмыцэхэр я мурадыр яхъуэжын хуей хъуащ. Абыхэм урысхэр пщылIу ящэну Европэм яшэу щIадзащ, иджыри славян лъэпкъхэр гъэмэщIэнрат зиужь итри. Мыбдеж лъэпкъгъэкIуэдым и IэмалыщIэ аргуэру къагъэсэбэпауэ жыпIэ хъунущ, фашистхэм бзылъхугъэ уэндэгъухэр къыхашурэ, ныбэм илъ сабийр фIагъэкIуэдыжырт.
Урысейм и МИД-м и лэжьакIуэ Захаровэ Марие: - Хэку зауэшхуэм СССР-м и цIыху мелуан 27-рэ хэкIуэдащ, абыхэм ящыщу мелуан 18-р цIыху мамырт. Ар дэ дощIэж икIи сыт щыгъуи дигу илъынущ. Фигу къэзгъэкIыжынщи, ахэр зэрыхэкIуэдар зауэм и Iэужь къудейкъым. А псоми идеологие лъабжьэ яIэт - КъуэкIыпIэмкIэ щыIэ щIыналъэхэр къэунэщIынрат Iуэхур зытеухуар, ар нацистхэм ягъэзащIэ къалэнт, къухьэпIэ демократиехэм я ахъшэкIэ даIыгъыу. А политикэ залымыгъэм ихьащ урыс, украин, белорус, журт - лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа цIыху мелуанхэр. Аращ совет лъэпкъым и лъэпкъгъэкIуэдым дыщIытепсэлъыхьри. ИкIи дапщэщи къыхыдогъэщ а хэкIуэдахэр лъэпкъ зэхэгъэж зэрыдмыщIыр, абыхэм я фэеплъыр дгъэлъэпIащ, догъэлъапIэ икIи дгъэлъэпIэнущ. ХэкIуэдахэм ящыщ зы къыхэбгъэщхьэхукIыныр къезэгъыркъым. Ауэ дэ долъагъу ФРГ-м и Правительствэм Ленинград блокадэм хэтауэ абы щыпсэу зы лъэпкъ закъуэм ахъшэ зэрыритыр. Апхуэдэ щыIэн хуей? Ленинград блокадэм зы коммунальнэ фэтэрыр къэгъэнауэ, абы щыпсэу зы унагъуэм лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа исщ! Мис иджы зыгуэрым ахъшэ къыIэрохьэ... Адрейхэм сыт я лажьэр? Абы нэхъ къемызэгъ XXI лIэщIыгъуэм къыпхуэгупсысынукъым. Ещанэ рейхым IэщIэкIуэдахэм зэхуэдэу дахущытын хуейуэ дубзыхуну иужь дитщ. Ари мы фэеплъ махуэщIэм щIэлъ гупсысэу жыпIэ хъунущ. Лъэпкъ зэхэгъэж тщIы хъунукъым. Псори зэхуэдэу гугъу ехьащ. Шынагъуэт псоми я Iуэхур.
Сыт фэеплъ махуэщIэ дгъэувын щIыхуейр? ТекIуэныгъэ Иным и махуэ диIэщ - накъыгъэм и 9-рщ. Фэеплъымрэ щыгъуэмрэ я махуэ диIэщ - мэкъуауэгъуэм и 22-рщ. Совет цIыхубэм къращIылIа лъэпкъгъэкIуэдым хэкIуэдахэм я фэеплъ махуэр къызэгъэпэщыным теухуа унафэр, хабзэубзыху мардэм тету къащтар, къызыхэкIар жылагъуэм щекIуэкI гугъуехь гуэркъым. Ар къызыхэкIар дуней псор зыхуэкIуа щытыкIэрщ. Сыт иджыпсту абы утепсэлъыхьыным мыхьэнэшхуэ щIиIэр? Iуэхугъуэ псори гурыIуэгъуэ хуэдэщ, ахэр псоми ящIэ икIи яджащ. Ауэ КъухьэпIэм а тхыдэ напэкIуэцIхэр къритхыкIыжыну хуейщ, къритхыкIыжым къыщымынэу, зэрыхуейуэ «зрегъэпцI», къикIынкIэ хъунумкIэ идеологие, политикэ жэуап занщIэ зэрихьыр ищIэжу. Европарламентым СССР-м и пщэ къыдилъхьащ «зауэр къызэрыхъеямкIэ Ещанэ рейхым и къуэншагъэм хуэдиз дыдэ». Сыт абыкIэ жаIэну зыхуейр? Ди къэралым игъуэта хэщIыныгъэм Европэм уасэ зэрыхуимыщIырщ, къызэрыримыдзэрщ. Ди лъэпкъэгъухэр зэрыхэкIуэдар ди къэралым и зэрану къыщIригъэдзыну хэтщ. Зи ужь итыр ди цIыхухэм я зэхэщIыкIыр зэрагъэутхъуэнырщ. Я гупсысэкIэр пцIымкIэ яунэтIыну хэтщ. Дыхьэшхэнщ ар, ауэ тхыдэм зыри хэзмыщIыкI, адрей къэралхэм щыпсэухэм я фIэщ хъунри хэлъщ.
