«Хъызыр-бегъымбарыр Алыхьым гъусэ къыпхуищI», - жаIэ адыгэхэм, зыгуэр щрагъажьэкIэ. «Кэхьф» сурэм зи цIэр къыхэщ Хъызыр лъапIэр хэт бегъымбару щытауэ жеIэ, хэти Алыхьым и нэфI зыщыхуа цIыху хэIэтыкIахэм язу къелъытэ. Ауэ псори зэакъылэгъущ ар псэууэ дунейм зэрытетымкIэ, теплъэ зэхуэмыдэхэм иту гъуэгурыкIуэхэм сэбэп зэрахуэхъумкIэ.
Пасэ зэманым псэуа сулътIан гуэрым Iэмал имыIэу Хъызыр лъапIэр зригъэлъагъуну мурад ищIри, и унафэм щIэтхэм яхигъэIуащ: «Хэт Хъызыр къысхуигъуэтми, абы хуэзмыщIэн мы дунейм теткъым». СулътIаным и щIыналъэм зы унагъуэ тхьэмыщкIэ дыдэ щыпсэурт, я сабийхэр яIэщIэлIэнкIэ гузавэу. Арати, лIы факъырэм и щхьэгъусэр егъэтIысри жреIэ: «Сэ сулътIаным деж сыкIуэнщи, Хъызыр лъапIэр къыхуэзгъуэтыну жесIэурэ, махуэ 40-кIэ сабийхэм едгъэшхын къеIысхынщ. Махуэ 41-нэм саукIыу щытми, апщIондэху абыхэм ярикъун ерыскъы къыIэщIэзгъэкIынщи, фэ фыпсэунщ». ЦIыхубзыр акъылэгъу къыхуэхъуакъым лIы тхьэмыщкIэм, ауэ мобы мурад быдэ ищIати, зэрыжиIам ещхьу, сулътIаныр къигъэгугъэурэ, махуэ 40-м и кIуэцIкIэ езыр дунейм ехыжа нэужьи и унагъуэм хурикъун мылъку къыIэщIигъэкIащ. Махуэ 41-нэм лIыр сулътIаным иреджэ. «Дэнэ щыIэ сыкъызэрыбгъэгугъар?» - къоупщI. ЛIы факъырэми зыкъеумыс: «Сэ сщIэркъым Хъызыр здэщыIэр, си унагъуэм езгъэшхын сиIэтэкъыми, пцIы пхуэзупсауэ аращ, къызэпщIэнуIам ухуитщ». Арати, сулътIаным и къуэдзэхэр къреджэ, лIы тхьэмыщкIэм и унафэр ящIыну, езыри утыкум кърегъэувэ.
«Мыр зыщIам сыт епщIэ хъунур?» жиIэу, и къуэдзэхэм защыхуигъазэм, сулътIаным и Япэ уэзирым мыр жиIащ: «УплIэнщIын хуейуэ аращ ар, Iыхьэ-Iыхьэу и Iэпкълъэпкъыр упщIэтауэ!» Абдеж дыдэм зыми имыцIыхуу сабий гуэр къыщыхутащ. Япэ уэзирым жиIэнур иуха нэужь, сабийр кIиящ: «Щхьэж къызыхэкIам ещхь мэхъуж».
СулътIаным ЕтIуанэ уэзирым зыхуегъазэ, сыт жыпIэн жыхуиIэу. «Езыр зэрыпсэууэ, и фэр телъэфын хуейщ апхуэдэу сулътIаныр къэзыгъэпцIам», - жиIащ абы. Ар зэрызэхихыу, сабий мыцIыхур аргуэру кIиящ: «Щхьэж къызыхэкIам ещхь мэхъуж!»
СулътIаным Ещанэ уэзирым зыщыхуигъазэм, жэуапу къритар нэгъуэщIщ: «Зиусхьэн! Мы тхьэмыщкIэм пцIы щIиупсар къызыхихар и унагъуэр шхын щхьэкIэ зэрылIэрщ. Уэ пхуэдэу гущIэгъу зыхэлъ сулътIаным хуэфащэкъым ар абы щхьэкIэ иукIыну. Къыхуэбгъэгъуныр хэкIыпIэхэм я нэхъыфIу къызолъытэ». Сабий мыцIыхур аргуэру кIиящ: «Щхьэж къызыхэкIам ещхь мэхъуж!»
СулътIаным мо кIий макъыр ещанэу щызэхихым, сабийр утыкум кърыригъэшащ: «Сыт жыпIэм къикIыр? Уэри езыр ухэт?»
Абдежым сабийр зэпIэзэрыту къэпсэлъащ: «Япэ уэзирым и адэр лыщэу щытащ. Арати, чэнджэщкIэ зыщыхуэбгъазэм, лIыр лым ещхьу упщIэтэн хуейщ къыщIыбжиIар аращ. ЕтIуанэ уэзирым и адэр фащIэу щытати, псэууэ и фэр тедвгъэх щIыжиIар аращ. Ещанэ уэзирым и адэр уэзиру щытати, чэнджэщ пэж къозытыфар абы и закъуэщ. Аращ «щхьэж къызыхэкIам ещхь мэхъуж» щIыжысIар. Уэзир къэплъыхъуэмэ, мыр и щхьэм щыщIэдзауэ и лъакъуэм нэс уэзирщ. Хъызыр къэплъыхъуэмэ, ар сэращ!»
Мис апхуэдэу и чэзу дыдэм къыкъуэкIыу жаIэ Хъызыр лъапIэри, ар фIыкIэ зыгъэунэхун дэтхэнэ зыри Тхьэм ищI.
Уэ езым зыхъуэж
Еуэри щIалэ гуэр жыг лъабжьэм игу хэщIу щIэст. Асыхьэтым абы и пащхьэм хъэлат удзыфэ зыщыгъ дадэ жьакIэху къихутащ.
- Щхьэ утхьэусыхэрэ, Алыхьыр къэбгъэгубжьу? – къеупщIащ ар щIалэм.
- Дауэ сымытхьэусыхэнрэ? - магъ щIалэр. – Сшхынрэ сызэфэнрэ щызмыгъуэтыр нэхъыбэщ! Си унэр лъэбышэщ, си фэр ирищIэсхъумэну щыгъыным ещхь сиIэкъым. Хэт апхуэдэ щытыкIэм арэзы ищIынур?
- Хъунщ-тIэ, сэбэп сыпхуэхъунщ. ХъуэпсапIэу щы пхуэзгъэзэщIэнщ. Ауэ илъэсым зэ фIэкIа укъызэлъэIу хъунукъым, - къыжриIащ Хъэлат удзыфэм.
Факъырэм абы жиIэр и фIэщ хъущакъым, ауэ «делэми губзыгъэми сызыхуейр къысхуищIэм сеплъынщ» жиIэри, къэпсэлъащ:
- Ахъшэрэ къулыкъурэ сыхуейщ!
ЩIалэр и къалэм мэкIуэжри, илъагъур сыт? Псори къыпежьауэ, сэрейм щIашэ. КъызэрыщIэкIымкIэ, дунейм ехыжа я сулътIаным уэсят къигъэнат япэу къахуэзэр езым и пIэкIэ тахътэм трагъэтIысхьэну.
Апхуэдэу илъэс макIуэ. СулътIаныщIэр матхъэ. Ауэ етIуанэ хъуэпсапIэм и чэзур къыщысым, къонэщхъей, сэрейм къыщIокIри, лIыжьым щыхуэза жыгым деж макIуэ. Мори къоплъри, насыпыфIэу фэ теткъым щIалэм.
- Дауэ сызэрынасыпыфIэнур, - мэтхьэусыхэ ар аргуэру. - Дэтхэнэ зыри хьэзырщ си къулыкъум сыкъытридзыну. Зыми сыкъилъагъу хъуркъым. Псоми фIыуэ сыкъалъагъуу сыщI!
Арати, щIалэр и сэрейм зэрынэсыжу, псори къоубзэ, я фIэщыпэу фIыуэ къалъагъу хуэдэу защI, и ужьым иту къажыхь, зыхуейр къыхуащIэ. Апхуэдэрыххэу зы илъэс макIуэ. Аргуэрыжьти, ди сулътIаныр гукъыдэжыншэщ.
- ПщIэ зыхуэсщI си ущиякIуэ! – гъуэгыу зыхуегъазэ абы и ныбжьэгъум. – Сэ къызгурыIуащ мылъкуми, къулыкъуми, лъагъуныгъэ фэрыщIми насыпыфIэ сызэрамыщIыр. Сэ езым адрейхэр фIыуэ слъагъуу сыщI!
Хъэлат удзыфэ зыщыгъ дадэр къопсалъэри жеIэ: «Иджыри къэс адрейхэр пхъуэжыну ухэтащ, иджы уэ езым зыпхъуэжыну ухуейщ. Ар апхуэдэу тыншкъым. УиIэ псори пфIэкIуэдынущ. Адрейхэр фIыуэ плъагъуу ухъун папщIэ, уэ езым пфIэлъапIэ псори уигу пыкIын хуейщ, уи мылъкум щыщIэдзауэ уи щхьэм нэс».
ЩIалэм и къалэм къигъэзэжа нэужь, цIыхухэм и щIыб къыхуагъазэу къилъэгъуащ. И уэзирым къулыкъур зыIэригъэхьат. И щхьэгъусэм и пэр иришэкIырт, мыр абы зэратемыкIуам щхьэкIэ. Уэрамым дэт сабийхэм мывэ кърадзу, ятIэ къраупцIу щIадзат. Ауэ щIалэм ахэр зыри къыфIэIуэхутэкъым, сыту жыпIэмэ, абы фIы къыхуэзыщIэри Iейуэ къыхущытхэри фIыуэ илъагъуу хъуат. Апхуэдэт Хъызыр Щэджащэм и дерсыр.
