Уахэм и тхьэмахуэ

Мы илъэсым и гугъу тщIымэ, хьэршым теухуауэ ягъэлъэпIэну зыхунэсахэм хабжэ мэлыжьыхьым и кIэухымрэ накъыгъэм и пэщIэдзэмрэ яку дэт махуэхэри.

Астрономием и дунейпсо махуэ

Мыр зытегъэхуапхъэмкIэ чэнджэщыр 1973 гъэм къыхэзылъхьауэ къалъытэр США-м и Калифорние штатым АстрономиемкIэ и зэгухьэныгъэм и унафэщIу а зэманым лэжьа Бергер Дугласщ. Мыбыи зэрыжиIауэ, хьэршым къыщыхъу-къыщыщIэхэм цIыхухэм нэхъыбэ хегъэщIыкIыпхъэщ.

Абы папщIэ, ахэр уахэм ехьэлIа щIэныгъэм щытепсэлъыхь утыку зэIухахэмрэ Iуэхум хуэгъэпса музейхэмрэ ягъакIуэ къудейкIэ зэфIэкIынукъым, атIэ вагъуэбэр зищIысым нэхъ хезыгъэщIыкI бгъэдыхьэкIэхэми тегъэщIапхъэщ. Псалъэм папщIэ, цIыхухэр нэхъ щызекIуэ жыг хадэ зыгъэпсэхупIэхэм, уэрамышхуэхэм, сату щIыпIэхэм тыншу зыбгъэдыхьэф, уасэ гуэри зытрамыгъахуэ телескопхэр щыгъэувын хуейщ. ПэгъуэкIыр зейр зэрегупсысамкIэ, а Iуэхугъуэм уахэм къыщекIуэкIхэм зыдезыгъэхьэххэр нэхъ гъунэгъуи нэIуаси зэхуищIынущ.

 «Астрономие» псалъэр алыджыбзэм хэт «астро» - «вагъуэ», «номос» - «хабзэ» IыхьитIу щызэхэуващи, къикIри зэхэщIыкIыгъуэщ: ар хьэршым зыщызыгъазэ вагъуэхэмрэ уафэщIхэмрэ инагъ-цIыкIуагъкIэ зэрыщытлъагъури, зэрытпэжыжьэ и IуэхукIэ зыхуэдэри, я зыужьыкIэ-зыгъэзэкIэри, нэгъуэщI абы хуэдэхэри зыдж щIэныгъэщ.

Астрономием хьэщыкъ хуэхъуахэм уэгум «ипхъа» вагъуэхэр зэпаплъыхь къудейкъым. Апхуэдэу дегупсысыныр «хуабжьрэ щIэгъэхуэбжьауэ» мащIэIуэщ. Сыту жытIэмэ, КъэщIыгъэр дызытес ЩIы Хъурейм деж ауэ жыжьэуи щиухыркъым, атIэ ар щIэи гъуни зимыIэ уахэм и зы Iыхьэ къудейщ. ЩыапхуэдэкIэ, ди планетэм и блэкIари и къэкIуэнури зэхэгъэкIынымкIэ уахэ щIэнщIэм «идгъуатэ» вагъуэбэм я зыгъэзэкIэ-зэкIэлъыгъэкIуэкIэм щыгъуазэ зыхуэтщIыныр дэркIэ IэмалыфIщ, ди къэухьым зэрыхигъахъуэ-зэрызригъэубгъум и гугъу дымыщIыххэми.

УсакIуэхэми зэрыжаIэу, уафэм итлъагъуэ вагъуэбэр ижь-ижьыж лъандэрэ цIыхухэм къыддокIуэкI нэри пэри зыхьэхурэ псэр дэзыхьэхыу щыIэ псоми я нэхъ щIагъуэхэм ящыщ зыуэ.

ЛъэхъэнэкIэрэ цIыхухэм я гупсысэкIэм зыщиужьым, я зэхэщIыкIым щыхэхъуэм, ди планетэми ар къэзыухъуреихь хьэршми ятеухуа щIэныгъэхэри ипэкIэ кIуэтащ, уафэр зыгъэдахэ «цIуугъэнэхэр» ауэ сытми уздынэсыфын къэщIыгъэхэм ящыщ зыуэ зэрыщымытри нэхъ къагурыIуэ хъуащ.

АтIэми, гъэщIэгъуэныр аращи, дыкъэзыухъуреихь Iэгъуэблагъэм ехьэлIа щIэныгъэм зиужьу, вагъуэхэр куэдкIэ нэхъ тпэжыжьэ «хъуами», абыхэм я гъунэм къыщыхутэнымкIэ цIыхухэм ижь-ижьыж лъандэрэ къыздрахьэкI хъуэпсапIэр зыIэпагъэхужу ягъэмэщIэн дэнэ къэна, иужьрей илъэс пщIы бжыгъэм хэпщIыкIыу «къахуеблэгъэжащ».

Астрономием и тхьэмахуэм къриубыдэу ирагъэкIуэкI Iуэхугъуэ щIагъуэхэм ящыщщ хьэршым кIэлыплъ, абы къыщекIуэкIхэр зыдж IэнатIэхэм, щIэныгъэм телажьэ музейхэм, телескоп зэмылIэужьыгъуэхэр зыщIагъэувэ обсерваторэхэм, планетариехэм щрагъэкIуэкI зэIущIэхэр, къыщызэрагъэпэщ дерс щхьэхуэхэр, нэгъуэщIхэри. Абыхэм я гъэхьэзырыкIэр апхуэдизу удэзыхьэхщи, я нэхъыбэм цIыхухэр етхьэкъу, щызэхах-щалъагъур зэрафIэтелъыджэм къыхэкIыу.

Астрономием и махуэр гъэ къэс ягъэIэпхъуэ. Зытрагъахуэр мазэщIэм и къэунэхукIэр мэлыжьыхьым икухэм къыщегъэжьауэ накъыгъэм и япэ махуипщIым нэс зыхуэзэрщ. Дызэрыт илъэсым ар ирихьэлIащ мэлыжьыхьым и 25-м. «Астрономием и тхьэмахуэ» зыфIащари а махуэращ къыщыщIидзэр. ЗэрыжытIащи, иужьрейм и кIэухыр мы гъэм «Дыгъэм и дунейпсо махуэ» зыфIащам ирихьэлIащ.

Дыгъэм и дунейпсо махуэ  

1994 гъэм къыщегъэжьауэ мыр, накъыгъэм и 3-р, хэгъэгу куэдым щагъэлъапIэ. АбыкIэ пэгъуэкI къыхэзылъхьауэ щытар Дыгъэм къыпкърыкI къарур къэгъэсэбэпынымкIэ Къэрал зэхуаку жылагъуэм и Европей къудамэм хэтхэрт.   

Къызэраублэуи, ар телъыджэ ящыхъуат хэлъэт зиIэ цIыху къызэрыгуэкIхэми, щэнхабзэм хуэгъэпса зэгухьэныгъэхэм хэтхэми, уней IуэхущIапIэхэм щылажьэхэми. А махуэм къэрал куэдым я еджапIэхэмрэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэмрэ Дыгъэм и къарур къызэрагъэсэбэп щIыкIэм щытепсэлъыхь зэхыхьэхэр щрагъэкIуэкI, гъэлъэгъуэныгъэхэр щаублэ, кинофильмхэр щагъэлъагъуэ.

ПщIэну щхьэпэщ

- Дыгъэр хьэршым зыщызыгъазэ, дэри дызэкIэрэхъуэкI уафэщI абрагъуэщ.

- Абы хуагъадэ адрей вагъуэ плъыржьэрхэр куэдкIэ нэхъ тпэжыжьэщ. Псалъэм папщIэ, зи гугъу тщIы къэщIыгъэхэм ящыщу астрономхэм нэхъ гъунэгъу дыдэу къахута Альфа Центаврэ уафэщI жьэражьэ зэрыбыным хыхьэ Проксимэ вагъуэр, нэхум зэрызидз хуабжьагъэкIэ къэдбжмэ, илъэси 4,22-кIэ тпэжыжьэщ.

- Дызытес ЩIым къыхуэкIуэу гуащIэрэ къарууэ уахэм къикI псоми я нэхъ лъэщ дыдэщ ди Дыгъэм къыпкърыкIыр. Мыращ къэкIыгъэрэ псэущхьэу ди планетэм тетым гъащIэ къахэзылъхьэри, нэхурэ хуабэкIэ къахуэупсэри, зэрыбауэ хьэуар зэтес зыщIри.

- Ди планетэм и щIыуэпсыр дызыхэпсэукI щытыкIэм изыгъэтыр Дыгъэм къыпкърыпс и зэфIэкIырщ. Ар «цIуугъэнэр» димыIатамэ, псэ зыхэтхэм зэрытлъэкIкIэ зыжьэдэтшэ жьыри дгъуэтынутэкъым, ихъуреягъкIэ «тлъагъунури» псы зэщIэщтыхьарэ щIыгулъ зэщIэдиярэт.  

- Компьютерхэм хузэхагъэувэ къэбжыкIэм (моделым) къызэригъэлъагъуэмкIэ, Дыгъэм и ныбжьыр илъэс меларди 4,5-м нэблэгъащ.

- Ди планетэр Дыгъэм «зэрыпэгъунэгъур», ику иту къэтпщытэмэ, километр мелуани I49,6-кIэщ.

- Дыгъэм и кIуэцIым, ар нэщIу къызыщыдгъэхъумэ, ди ЩIым хуэдэу мелуаным щIигъу ихуэнущ.

- Ультрафиолет спектрым щыщу Дыгъэм къыпкърыпсыкI нурыбэр цIыхум дежкIи щхьэпэщ. И зы щапхъэщ псым дызыхуэмейуэ хэзэрыхь пкъыгъуэжьейхэр (хьэпIацIэ цIыкIухэр) зэрыхихур.

- Дыгъэм и пкъымрэ щхьэщыт хьэуамрэ я нэхъыбэр зэрызэхэлъыр, химие щIэныгъэм къызэрихутэмкIэ, водородрэ гелиеущ.

Еджагъэшхуэхэм къызэрапщытамкIэ, къигъэщIэнур и кIэм щынэблагъэкIэ, Дыгъэр апхуэдизу иныщэу къивыкIынущи, мы лъэхъэнэм къекIэрэхъуэкI и уафэщIхэм ящыщу Меркуриймрэ Венерэмрэ зыхигъэткIухьынущ, дызытес ЩIыгуми къеIэбынущ.