Я унафэ щIыкIэр гъэщIэгъуэнт

Мысыр шэрджэс пащтыхьхэм ятеухуауэ къыдэкIащ икIи къыдокI тхыгъэшхуэ­хэр, романхэр, повестхэр. Курыт лIэщIыгъуэм щыIа мамлюкхэм я къэралыгъуэм и лъэщагъым, и ехъулIэныгъэ инхэм тетхыхькIэрэ, КъуэкIыпIэм и щIэныгъэлI цIэрыIуэ­хэр, къэхутакIуэхэр, тхыдэм елэжьхэр, географхэр мызэ-мытIэу къытеувыIахэщ икIи къытоувыIэ Мысырымрэ (Египет) Сириемрэ мамлюкхэм щаIэщIэлъам псэуныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лъэныкъуэкIэ абыхэм зыужьыныгъэ ин ягъуэтауэ зэрыщытам.

Хэт-тIэ а мамлюкхэр? Ахэр къэрал жыжьэм дауэ къы­щыху­тат? Сыту щыта ахэр икIи илъэс 737-рэ лъандэрэ абыхэм я нэIэ щхьэ трагъэт? Публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд абыхэм ятриуха тхыгъэхэм къыхощыж: «Мысырым, апхуэдэу абы и гъунэгъу Сириемрэ Пале­стинэм­рэ я политикэ гъащIэр XI - XIII лIэщIыгъуэхэм икъу­кIэ гуры­Iуэгъуейт. ЕпщIанэ лIэщIыгъуэм и япэ илъэсипщIым Мысы­рым бжьыпэр щаубыдат фатIимидхэм. Абыхэм хъалиф Алий «пэжырытелъхьэмрэ» абы и щхьэгъусэ, Мухьэмэд бегъымбарым ипхъу ФатIимэтрэ къызэралъхуам къыхэкIкIэ унафэ зыщI лIэужьу къэгъуэгурыкIуэрт. Я къэрал щыхьэру фатIимидхэм хах Нил Iуфэ 969 гъэм щаухуа Каирыр (хьэрыпыбзэкIэ аль-Къахьирэщ - «удэзыхьэх» къокI), иужь­кIэ щIэх дыдэу КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ къалэхэм я нэхъ ин дыдэ хъуар. ЕпщIанэ лIэщIыгъуэм и кIэуххэм фатIимид­хэм къазэу Палестинэмрэ Сирием и щIыналъэ Iыхьэшхуэрэ. ФатIимидхэм (910 - 1171) я хъалифэт къохъу.

Курыт лIэщIыгъуэм щыIа муслъымэн лIакъуэ куэдым ещхьу, зауэ хуэIухуэщIэ и лъэныкъуэкIэ фатIимидхэм я щIэ­гъэ­къуэнт езыхэм я щхьэхъумэ гвардиер. Абы хагъэхьэхэр къыхахырт лIыщIэу къащта магърибхэм, тыркухэм, Суданым щыщ негр гъэр нэхъ щIалэхэу бэзэрхэм къыща­щэхуу Мысырым къашахэм, иужькIэ зауэ Iуэхухэм хурагъаджэхэм. ИкIэм-икIэжым фатIимид хъалифыр хуэм-хуэмурэ щхьэхуимыту епха мэхъу гвардием бжьыпэр щызы­Iыгъ­хэм.

1171 гъэм мысырыдзэм и унафэщI Сэлэдин (и лъэпкъкIэ хьэмшэрийт) гвардиер щIэгъэкъуэн ещIри, иужьрей фатIимид хъалиф аль-Адидэ тредз икIи езыр сулътIану мэув. ФатIимидхэм я тепщэныгъэр апхуэдэу еух икIи бжьыпэр илъэс 79-кIэ зыIыгъа айюбидхэм я лIакъуэр Мысырым щоув.

Айюбидхэр текIуа иужь, фатIимидхэм я щIыналъэм сун­низ­мэм лъэ быдэ щегъуэт. Пэжщ, диным итхьэкъуа фидаIин­хэр (губгъуэрысхэр) Сэлэдин тIэунейрэ IэмыкIуэлъэмы­кIуэу тоуэ, икIэм-икIэжым сулътIаныр хъумакIуэншэу мы­псэужыф мэхъу, жэщкIэ нэху къыщекIри и щхьэм хуригъэ­щIа чэщанэрт. Сэлэдин къигъэшын хузэфIокI щхьэзыфIэфI хъуа, зи пIэм имызэгъэж Суданым щыщ негрхэм къыхаха фатIимид гвардиер икIи къэралым и къару нэхъыщхьэ ещI пщIэкIэ яIыгъ хьэмшэрий, тырку зауэлIхэр. Ахэр къигъэсэбэпурэ, зауэ ярещIылIэ Сириемрэ Палестинэмрэ щыIэ франджыхэм.

ЕпщыкIузанэ лIэщIыгъуэм и кIэухым ЩIыкурытых (Средиземнэ) тенджызым и къуэкIыпIэм щыIэ къэралхэм жорзехьэхэр къыщоунэху. Абыхэм Сириемрэ Палести­нэмрэ фIаубыда щIыналъэхэм къыщызэрагъэпэщ Къудус (Иеруса­лим) пащтыхьыгъуэр икIи абы и блыгущIэту къэралы­гъуищ - Три­поли, Эдессэ графствэхэр, Антиохий пщыгъуэр. А къэралыгъуэхэр феод цIыкIухэу игуэшыжырт, абыхэм я тепщэхэр баронхэмрэ лIыхъусэжьхэмрэт. Жорзехьэхэм я щIыналъэр ищхъэрэкIэ къыщыщIидзэрти, псыгъуэ кIыхьу къаб­лэмкIэ кIуэрт километр I200-кIэ.

Жорзехьэхэм Сириер зэрыщыту къазэун яхузэфIэкIа­къым: абы и къуэкIыпIэ лъэныкъуэр - Хьэлэб, Хьамэ, Хьэмус, Щам (Дамаск) къалэхэр зингид тырку лIакъуэм, жор­зехьэхэм я бийуэ фатIимидхэм ирагъэкIуэкI бэнэны­гъэр мызэ-мытIэу дэзыIыгъым, и IэмыщIэ йохуэ.

Жорзехьэхэм я бийуэ фатIимидхэм ирагъэкIуэкI бэнэ­ны­­гъэм­ Сэлэдин къыпещэ. Щам къеубыд, япэм зингидхэм яIэ­щIэ­лъу щыта Сирием и щIыналъэхэр абы гуегъэ­хьэжри, Сэлэ­дин «къэзэуат зауэм» щIедзэ. 1187 гъэм Тивериад гуэлым деж абы франджыхэр къыщеухъуреихь икIи Иерусалимым и пащтыхьыр, и дзэр зэригъусэу, гъэр ещI. Жорзехьэ­хэм къахуэнэжар Триполи графствэмрэ Антиохий пщыгъуэмрэт, хуабжьу къагъэбыдыхьа къалэ-быдапIэ Тирыр щIыгъуу. Ауэ Сэлэ­дин хузэфIокI Мысырри, Сириери, Месопотамием и зы Iыхьи зэман кIэщIкIэ зэгуигъэхьэну. АрщхьэкIэ езыр дунейм йохыжри, IэщIэлъа щIыналъэхэр зэкIэщIолъэлъыж. Сэлэдин иужь къинахэр зыхэтар франджыхэм мамыру ядэпсэунырт, уеблэмэ пащтыхь Фрид­рих ЕтIуанэм Иерусалим иратыж.

 Айюбидхэм яку къыдэхъуа зэгурымыIуэныгъэхэм лIа­къуэр къигъэтIасхъэрт. Жорзехьэхэр тIэунейрэ хущIэкъуащ езы Мысыр дыдэм щитIысыкIыну. Къапщтэмэ, 1219 гъэм абыхэм зэман кIэщIкIэ яIыгъащ Дамиеттэ. Апхуэдэу иужьрей айюбид сулътIан МуIэззэм Туран-шах и зэманым, 1249 гъэм Дамиеттэ деж Людовик ЕпщыкIузанэр зи пашэ франджы­дзэр щотIысыкI, арщхьэкIэ 1250 гъэм и пэщIэдзэм Мансурэ деж щекIуэкIа зауэм а дзэр зэтракъутэ, франджы пащтыхьри гъэр ящI.

Туран-шах иужькIэ тепщэныгъэр зыIыгъа Сэлихь Нажмудин и зэманыгъуэм (1240 - 1249) мысырыдзэм нэхъ лъы пщтыр зыщIэту хэтар мамлюкхэрт - къащэхуу зауэ хуэIу­хуэ­­­­­щIэ­­х­эм хуагъэса цIыху щхьэхуимытхэр. Ахэр нэ­хъы­бэу къахэкIат Псыжь Iуфэ lyca адыгэхэмрэ къыпчакъхэмрэ, хы фIыцIэм Iулъ губгъуэхэм монголхэм гъэр къыщащIти Италием къикIа сондэджэрхэм иращэт, аргуэру нэхъ лъапIэжу Мысырым и сулътIаным ищэхужахэт. Гъэр ящIа­хэр муслъымэн диным ирагъэхьэрти, хьэрыпыцIэ фIащырт, за­уэ хуэIухуэщIэхэм хуагъасэрти, пащтыхьым и гвардием хагъэхьэрт.

Зыщыпсэу хэкум щыхэхэсми, зэкIэ къыпщыхъурт ахэр тепщэхэм я щIэгъэкъуэну. Мамлюкхэм я къарур къызэрыгъуэтыжа иужь, езы сулътIан дыдэр IумпIафIэ къащI. Къэралым нэгъуэщI дэIэпыкъуны­гъэ щимыIэу, ар мамлюк дзэ уна­фэщIхэм я бжьым щIохьэ, езыхэр хуеймэ ар абыхэм трахуфынут е нэгъуэщIкIэ зэрахъуэкIыфынут.

Ар къыщощI иужьрей тепщэу щыта айюбид сулътIан Му­­­Iэз­зэм Туран-шахым. 1250 гъэм и на­къы­гъэм Мансурэ деж жорзе­хьэхэр щыхагуа иужь, мамлюкхэм ар яукI икIи абы и пIэм Шэджэрэт ад-Дурр сулътIану ягъэув. АрщхьэкIэ мазищ нэхъ дэмыкIыу а цIыхубзыр традз, бжьыпэр еубыд мамлюкхэм я дзэзешэ Айбек (1250-1257). Абдеж щыщIе­дзэ бахъритхэм я тырку мам­люк лIакъуэм. Абы игъуэта цIэр къе­жьэ­ныр къызыхэкIар мамлюк­хэм я хэщIапIэр япэщIыкIэ Нил хэт хытIыгухэм ящыщ зым - ар-Рэудэм - зэрыщыIарт. «Бахър» пса­лъэм «тенджыз» жиIэу къокI. «ЩIэныгъэ» тедзапIэм 1971 гъэм къыщыдэкIа «Муслъымэн лIакъуэхэр» тхы­лъым (зэзыдзэ­кIар П. А. Грязневичщ) Манчестер дэт университетым и профессор Клиф­форд Босуорт щетх: «Мамлюкхэм я унафэ щIыкIэр гъэщIэгъуэнт, абыхэм езы­­хэм яхэтыжт езы сулътIаным и «уней дыдэхэр». Зи щхьэ хуимытыж мамлюкхэрт лъагэу дэкIуеи­фы­нухэр. Мамлюк щхьэхуитхэмрэ абыхэм я бынхэмрэ ящIыгъуу, дзэми къэралми къулыкъу нэхъ лъахъшэхэрт щаIыгъыну зыхуитыр».

Зыгъэхьэзырар Къэбарт Мирэщ.