Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым менеджментымкIэ, туризмэмрэ хьэщIагъэм епха хуэIухуэщIэхэмкIэ и институтым иджыблагъэ пшыхь дахэ щызэхэтащ. ХьэщIагъэм и махуэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэща Iуэхугъуэ дахэр и щхьэусыгъуэу КъБКъУ-м и лэжьакIуэ Балъкъэр Залинэ илъэс зыбжанэ хъуауэ иригъэкIуэкI къэхутэныгъэм щыщ Iуэхугъуэхэр утыку кърихьащ. «Адыгэхэм шхыныгъуэхэм ятеухуауэ къадэгъуэгурыкIуа щэнхабзэм XIX лIэщIыгъуэм и кIэхэм XXI лIэщIыгъуэм и щIэдзапIэхэм къриубыдэу ягъуэта зэхъуэкIыныгъэхэр» зи фIэщыгъэ кандидат лэжьыгъэм ар и япэ утыку гъэунэхупIэу къыщIэкIащ, абдеж щызэпкърыха Iуэхугъуэхэм ехьэлIауэ уэршэр купщIафIи хъуащ.
Зэхуэсым кърихьэлIащ пщэфIэнымрэ хьэщIагъэмрэ епхауэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэт еджакIуэхэмрэ IэнатIэм илъэс Iэджэ хъуауэ пэрыт IэщIагъэрылажьэхэмрэ. Къапщтэмэ, зэIущIэр адыгэ шхыныгъуэхэм я пщэфIыкIэмрэ ахэр Iэнэм къызэрытехьэу щыта щIыкIэхэмрэ я лъэщапIэ хъуат, пасэрей адыгэ шхыныгъуэхэм я дунейм ухишэу, абыхэм яхэлъ хьэлэмэтагъ псори къызэIуихыу.
Iуэхугъуэ щIагъуэр адыгэ къафэ дахэкIэ къызэIуахащ. Къызэхуэсахэм абы иужькIэ псалъэ гуапэкIэ захуигъэзащ «ХьэщIэщ Iуэху» егъэджэныгъэ программэм и унафэщI ДзыхьмыщI Иринэ.
- Дыщыпсэу щIыналъэм къихьауэ абдеж хьэщIагъэм теухуауэ щызекIуэ хабзэхэм гу лъызымыта, ар зымыгъэщIэгъуа щIагъуэ щыIэкъым. Ди лъахэм XIX лIэщIыгъуэм къриубыдэу къихьахэм тхыгъэ гъэщIэгъуэн куэд къащIэнащ, афIэкIа хэмылъми хьэщIагъэм, пщэфIэкIэм, шхыныгъуэхэм ятеухуауэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр зэфIэпхыну Iэмал къыуату. Апхуэдэ зы Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэн ущрохьэлIэ илъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм и зэманым ди щIыпIэхэм щыIа барон Торнау Федор и гукъэкIыжхэм: «ГъэщIэгъуэн къытщыхъуат зи унагъуэ дихьахэр къызэрытIущIа щIыкIэр. Сыт хуэдизу бий кIэуфIыцIу укъамылъытэми, я унэ бжэщхьэIу уебэкъуамэ, я нэгур зэлъыIухауэ, я Iэнэр зэтету къыппожьэ. Адыгэхэм цIыхум кIэлъызэрахьэ хьэщIагъэм хуэдэ дунейм зыдэплъагъун лъэпкъ щымыIэми ярейщ. А пщыхьэщхьэм къытхузэтрагъэува Iэнэр зэи си нэгу щIэкIыжынукъым: зыр адрейм и ужь иту шхыныгъуэ 40-м щIигъу щызэблэкIащ. СемыIусэми, къысхуамыдэу – шхыным уелъэпэуэныр адыгэхэм емыкIуу къалъытэ, сеIусэми, псори зэрысхуэмышхынур зыдэсщIэжу сыздэщысым, си хэгъэрейм къызжиIащ Iэнэм шхыныгъуэу къытехьэм зы дзэкъэгъуэ хуэдизкIэ хэIэбэн зэрыхуейр… Абы сыкъригъэлащ». Мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэм гу лъызыта урыс тIасхъэщIэхым а зы едзыгъуэмкIэ къиIуэтащ ди лъэпкъым игъащIэ лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэм гъэщIэгъуэн куэд зэрыхэлъыр, абыхэм уащхьэпрыбэкъукIыныр къыпкIэлъызэрахьэ хабзэхэр зыкъутэ щхьэусыгъуэ зэрырикъур. Арыххэуи, ХьэщIагъэм и махуэр дуней псом щагъэлъапIэми, ар Iэтауэ щIыдэтхын ущхьэгъу куэд диIэщ – хьэщIэм хуэфащэ гулъытэ егъэгъуэтыныр ди лъым хэлъщ, ди щэнхабзэм гуэх имыIэу епха Iуэхугъуэщ. Си гуапэщ нобэрей зэIущIэм дызытепсэлъыхь хъуну псоми щIэныгъэ тегъэщIапIэ зэрагъуэтыр, зи гугъу тщIыхэр ди гъащIэм зэрыхэтыр, ахэр едгъэфIэкIуэну, фэ тету утыкушхуэм итхьэну Iэмал зэрыдиIэр. Адыгэм и хьэщIэр былапIэм исщ, жеIэ псалъэжьым. Апхуэдэ гупсысэр къытхуэзыгъэна нэхъыжьыфIхэм а щытыкIэм итым и фIэщ зэрищIын щIыкIэхэр, хабзэхэр, дауэдапщэхэр зэриIари хьэкъщ. Ауэ щыхъукIи, философие куукIэ гъэнщIауэ, гъащIэм и щытыкIэ куэд дыдэр къилъытауэ, – жиIащ ДзыхьмыщI Иринэ.
КъБКъУ-м къэхутэныгъэхэмрэ абыхэм щIэщыгъуэ хэлъхьэнымкIэ и къудамэм и щIэныгъэ лэжьакIуэ пашэ, экономикэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Дыкъынэ Андзор арэзы хъуащ ДзыхьмыщI Иринэ къиIуэта гупсысэхэмкIэ, икIи къыхигъэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъхэм дежкIэ хьэщIэм лъапIэныгъэ зэриIэр, абы хабзэшхуэ зэрырахыр.
- Ди щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм, псом хуэмыдэу адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ, игъащIэ лъандэрэ хьэщIагъэ зэрахьэмкIэ къыхэщу, хамэщI къикIауэ ар зылъагъухэм телъыджэ къащыхъуу къогъуэгурыкIуэ. Дэ дощIэ дызытет дунейр цIыкIу зэрыхъуар, лъэпкъхэм я щэнхабзэхэм зэхъуэкIыныгъэхэр зэрагъуэтыр, яIэщIэхужхэри абыхэм къазэрыхэкIыр. Иджырей щыIэныгъэм къемызэгъыж хабзэ гуэрхэр щыIэми, цIыхум и псэуныгъэр зэпэщ зэрищIу щыта, зыхэт цIыхубэм яхуиIэ щытыкIэхэр зыгъэдахэу щыта хабзэхэр кIуэдыжынкIэ Iэмал иIэкъым. Ар къэгъэнауэ, ар ди псэукIэм гуэх имыIэу епха Iуэхугъуэу щыгъэIэныр ди хьэкъщ. КъытщIэувэ щIэблэм едгъэлъагъуращ къащтэнури къахуэнэнури. Абы къыхэкIыу, хьэщIэм епхауэ щыIа дахагъэ псоми дыхуэсакъын, зетхьэн, едгъэфIэкIуэн, зедгъэужьын хуейщ. Мы зэхуэс дахэр зи гукъэкIым фIыщIэ хуэфащэщ, ди гум илъу, ауэ тхужымыIэу къекIуэкI Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэн къиIэтащ, – къыхигъэщащ гуапэу Дыкъынэ Андзор.
МенеджментымкIэ, туризмэмрэ хьэщIагъэм епха хуэIухуэщIэхэмкIэ и институтым и унафэщIым и къуэдзэ Щад Залинэ зэIущIэм къыщекIуэкI уэршэрым зы Iуэхугъуэ къыщыхилъхьащ – щIыналъэм щыпсэу лъэпкъхэм хьэщIагъэм епхауэ къадэгъуэгурыкIуэ хабзэхэр туризмэм пыщIа хуэIухуэщIэхэм хэухуэнэн зэрыхуейр.
– ДыщIэгушхуэ ди хабзэхэр Iэмалыншэу ди щIыналъэм къыщытIэтыну дызыхущIэкъу, туризмэм епхауэ зызедгъэужь Iуэхутхьэбзэхэм хэухуэнэн хуейщ. Къыбдалъагъуращ фащэу зыщыптIагъэри, фIы дыдэ хъунт ди экономикэм зыужьыпIи хуэхъу, ди хабзэхэми хъумапIэу къахущIэкI бгъэдыхьэкIэхэр къыхэтхатэмэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ дызытепсэлъыхь ди хабзэхэр къащыщIэ щымыIэу тхъумэнт, – жиIащ Щад Залинэ.
Зэхуэсым къыщыпсэлъащ «Гранд-Кавказ» хьэщIэщым и унафэщI Бабыгуей Ларисэрэ КъБКъУ-м цIыхухэм я хуитыныгъэхэмкIэ, экономикэмрэ финанс хуэIухуэщIэхэмкIэ и институтым и доцент Мамбэт Каринэрэ. Бабыгуей Ларисэ и къэпсэлъэныгъэр триухуащ адыгэ хьэщIагъэмрэ гуапагъэмрэ иджырей мардэхэм тет хьэщIэщ Iуэхутхьэбзэхэмрэ зэрызэхуэунэн хуей щIыкIэхэм, ахэр зэрызэпэшэчапхъэм. Мамбэт Каринэ гулъытэ хэха хуищIащ хьэщIагъэм теухуауэ лъэпкъ щIэныгъэм иджыри къыздэсым зэригъэуIуа псори шхапIэ хьэрычэт Iуэхугъуэхэм хэлъхьэн зэрыхуейм и Iэмалхэм.
Зэхуэсым кърихьэлIахэм гукъинэж ящыхъуащ «ХьэщIагъэ къозых Кавказ» джэгу зэпеуэр. КъызэгъэпэщакIуэхэм ныбжьыщIэхэм кърагъэпщытэжащ адыгэ Iэнэм щызекIуэ хабзэхэр, пщэфIэкIэмрэ шхыныгъуэхэр зэрызэкIэлъагъакIуэмрэ ехьэлIауэ я щIэныгъэр зыхуэдэм ахэр ирагъэплъыжащ. ЩIалэгъуалэр Iэнэ хабзэхэм мыIейуэ щыгъуазэу къыщIэкIащ, абы ущыфIэкIыжым къекIуэкI фIэщыгъэхэмрэ псэлъэкIэхэмрэ хащIыкIыуи зыкъагъэлъэгъуащ.
ЗэIущIэр лъэныкъуэ куэдкIэ щхьэпэу къыщIэкIащ. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм дежкIэ зэIущIэр зрагъэгъуэта щIэныгъэм и гъэлъэгъуапIэ, япэ лъэбакъуэхэр щич утыку хъуащ, къыхиха гъуэгум тезыгъэгушхуэ Iэмал гъуэзэджэу къыщIэкIащ. Нэхъыщхьэращи, щыпсэу щIыналъэм и щIыдэлъху лъэпкъхэм илъэсищэхэм къадекIуэкIа щэнхабзэ дахэхэр хъумэн икIи щIыпIэм къихьэхэм фIы и лъэныкъуэкIэ къахузэкIуэцIыхын зэрыхуеймкIэ фIэщхъуныгъэ ягъуэтащ. КъызэгъэпэщакIуэхэм Iуэхум кърихьэлIахэм фIыщIэ хуащIащ, апхуэдэ зэхуэсхэри щIэх-щIэхыурэ къызэрызэрагъэпэщынури къыхагъэщащ.
