Япэ лъэбакъуэхэр ячащ

Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым дизайнымкIэ и колледжым «Щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр зэгъэпэщыжын» программэр зыгъэзащIэхэм я къэрал гъэунэхуныгъэхэр иджыблагъэ зэфIэкIащ. Япэ лъэбакъуэхэр зыча ныбжьыщIэхэм зрагъэгъуэта щIэныгъэмрэ есэныгъэхэмрэ зыхуэдизыр къапщытащ, абы ущыфIэкIыжым, зыпэрыувэну IэнатIэм теухуауэ практикэ лэжьыгъэ зыбжани ягъэзэщIащ.

Щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр зэгъэпэщыжынымкIэ IэщIагъэ зэзыгъэгъуэта япэ гупым я ехъулIэныгъэхэмрэ жэрдэмхэмрэ «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэр щыдгъэгъуазэурэ къекIуэкIащ. Абыхэм къакIуа гъуэгуанэр къызэщIэзыкъуэж Iуэхугъуэми ди нэIэ теддзэныр игъуэу къэтлъытащ, ныбжьыщIэхэр дяпэкIэ зи ужь ихьэну Iуэхум лъэпкъ щэнхабзэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зэриIэр къэтлъытэри.

Гъэунэхуныгъэм хэта ныбжьыщIэхэм я пщэрылът, псалъэм папщIэ, чэтэным тращIыхьа сурэтхэр къащтэу яIэ щыщIэныгъэхэр къахутэну, ахэр зэрызэбгъэпэщыжыну щIыкIэхэм тепсэлъыхьыну, езы студентхэм абыхэм халъхьэфыну Iэмалхэр утыкум кърахьэну. Апхуэдэу гъэунэхупIэ итым къигъэлъэгъуэну и къалэнт сурэтыр темыкIыжын папщIэ, и гущIыIум щыхуа дагъэм и чахуэхэр зыхуэдэр къихутэну, ахэр зэрыхэбгъэгъуэщэжыну щIыкIэр зыхуэдэр зэпкърихыну, техыпэн хуейрэ щIэрыщIэу дагъэр щыхуэжын хуейрэ къигъэлъэгъуэну. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, чэтэным тращIыхьа сурэтхэм ягъуэт чахуэ лIэужьыгъуэхэр зэхуэдэкъым: языныкъуэхэм сурэтым «тIорысафэ» къытрагъауэми, ахэр сурэтыщIым хуейуэ ищIа Iуэхугъуэщ, нэгъуэщI теплъэгъуэхэм къатещ чахуэхэр ар зэгъэпэщыжын зэрыхуейм и нэщэнэщ. А лIэужьыгъуитIыр зэхезыгъэгъэкIыф есэныгъэхэр студентхэм яIэныр Iэмалыншэщ. КъищынэмыщIауэ, Iуэхум практикэ мыхьэнэ зиIэ лэжьыгъи хэтащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, иджырей сурэтыщIхэм я IэдакъэщIэкIхэм дагъэ щахуэурэ нэхум е псыIагъэм игъэкIуэда е фагъуэ ищIа щIыпIэхэр зэрагъэпэщыжын хуейт.

Гъуазджэхэм я музейм, Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэм, и хъумакIуэ нэхъыщхьэ, къэпщытакIуэ гупым хэт Мэкъуо Владимир зэрыжиIамкIэ, сыт хуэдэ хьэпшыпри тIорысэ мэхъу, ауэ ар уахътыншэ зыщIыр еIусэ Iэращи, ар щабэу икIи гумащIэу щытыпхъэщ.

– Щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр зехьэныр ар пщэрылъ зыщащIа цIыхум дежкIэ къалэнышхуэ мэхъу. ХъумапIэхэм щIэлъ пасэрей хьэпшыпхэмрэ сурэтхэмрэ псыIагъэм пэIэщIэ хуэщIыныр япэ игъэщын хуей Iуэхугъуэу щыт пэтми, нэхум куэдрэ хэтынри къыщегуауэ щыIэщ. Арыххэуи зыхуэсакъыпхъэхэр зэрызепхьэн хуей Iэмалхэр мащIэкъым. Сыт хуэдэ лэжьыгъэми щызэпэшэчэн хуейуэ лъэныкъуэ зыбжанэ иIэщ. Дэ ди къалэным хохьэ пасэрей хьэпшыпым е сурэтым и теплъэр фIэмыгъэкIуэдыныр, ар щызэбгъэпэщыжкIэ, зэращIа щIыкIэхэм жыжьэу къыбгъэдэмышыныр, аутентикэкIэ дызэджэ щыпэ щытыкIэр къыхузэтенэныр. ЕджапIэр къэзыуххэм апхуэдэ зэхэщIыкI ябгъэдэлъыныр, Iэпэ щабэу къыщIэкIыныр, гукъаскIэ яIэныр дэркIэ Iэмалыншэщи, апхуэдэу къытхущIэкIмэ, ди насыпщ, – жиIащ Мэкъуо Владимир.

Щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр зэгъэпэщыжыныр дзыхь зыхуащIыну ныбжьыщIэхэр зэрагъэунэху лэжьыгъэхэр зыхуей хуэзарэ щыщIагъэ иIэрэ къызэралъытар баллищэ пщалъэкIэщ. КъэпщытакIуэ гупыр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ студентхэм я IэдакъэщIэкIхэм, къутахуэ е чахуэ зиIэ сурэтхэм иращIылIа лэжьыгъэм и техникэр къахутащ, тегъэщIапIэ ящIа Iэмалхэм зэрыбгъэдыхьэм трагъэпсэлъыхьащ, Iуэхур щекIуэкIым и кIуэцIкIэ хьэпшыпым е сурэтым зэреIэба щIыкIэр зрагъэлъэгъуащ. Гулъытэ хэха хуащIащ студентхэм ирагъэкIуэкIахэр зэратхыжам, щыIэ пщалъэхэм хуэкIуэрэ хуэмыкIуэрэ ягъэунэхурэ, къызэранэкIа лэжьыгъэм и теориер къызэраIуэтам.

Мэкъуо Владимир зэрыжиIамкIэ, студентхэр я къалэнхэм хъарзынэу пэлъэщащ. Пэжщ, зырызыххэу фIэкIа щымыIэ пасэрей хьэпшыпхэмрэ сурэт лъапIэхэмрэ дзыхь хуащIу елэжьын папщIэ, абыхэм иджыри заужьыну, я щIэныгъэм хагъэхъуэну къапэщылъщ.

– ЕджапIэр къэзыух студентхэм куэдкIэ дащогугъ. Ауэ щэнхабзэм дежкIэ уасэ хэха зиIэ Iэмэпсымэхэм ахэр бгъэдэбгъэхьэн папщIэ, зэрызаужьым укIэлъыплъурэ, я лэжьыгъэхэр зэрырахьэкIым уи нэIэ тебгъэтын хуейщ я нэхъ мащIэу илъэс зыбжанэкIэ. Ар зыуэ. ЕтIуанэрауэ, дгъэхьэзыр IэщIагъэлIыр сурэтми хищIыкIыу, ятIагъуэмрэ пхъэмрэ къыхэщIыкIа хьэпшыпхэми щыгъуазэу, гъуаплъэмрэ гъущIыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм къыхэха Iэмэпсымэхэми яхицIыхукIыу щытынкIэ Iэмал иIэкъым. Щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр зэгъэпэщыжыныр унэтIыныгъэ зэхуэмыдэу зэхыхьэ IэщIагъэщи, IэнатIэм пэрыувэну хуейм зыр къыхихыу абыкIэ зиужьыну и къалэнщ. Мис итIанэщ IэщIэрылажьэ нэсщ зыхужыпIэну цIыхум и гуащIэм дзыхь хуэпщI щыхъунур, – къыхигъэщащ Мэкъуом.

Колледжым и унафэщIым и къуэдзэ Къуэшырокъуэ Иннэ зэрыжиIамкIэ, IэщIагъэр зэзыгъэгъуэта студентым Iэмал иIэщ музейхэм, архив хъумапIэхэм, щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэр щызэрагъэпэщыж студиехэм, гъуазджэмрэ щэнхабзэмкIэ центрхэм я лъэщапIэхэм щылэжьэну.

 – Ди еджапIэр къызэриухамкIэ щыхьэт тхылъыр зыIыгъ ныбжьыщIэр щылэжьэфынущ щэнхабзэ мыхьэнэ зиIэ щIыпIэхэм, абдеж щыIэ скъархэмрэ фэеплъхэмрэ я теплъэмрэ пкъыгъуэхэмрэ зэригъэпэщыжу. Апхуэдэу абы Iуэху щищIэфынущ мэжджытхэмрэ члисэхэмрэ, ухуэныгъэхэм я кIуэцIхэмрэ щIыIухэмрэ къигъэщIэрэщIэжу. НыбжьыщIэр хыхьэфынущ щIэныгъэхутэ лэжьыгъэм, щIыналъэм и щэнхабзэ лъапIэныгъэхэм я тхыдэр иджу, къигъуэтыжу, зэригъэзэхуэжу. Дэ ттыж тхылъыр зыIэрыхьэнум «сурэтыщI-зэгъэпэщыжакIуэ» икIи «архитектор-зэгъэпэщыжакIуэ» программэхэр игъэзэщIащи, здэкIуэнумкIэ Iэмал куэд иIэу гъуэгушхуэ хузэIуха хъууэ къыдолъытэ, – жеIэ Къуэшырокъуэ Иннэ.

Гъэунэхуныгъэм хэта Бэгъуэт Миланэ къыхиха гъуэгум зэрытемыкIынумкIэ фIэщхъуныгъэ теубыда иIэщ. Ар хуейщ икIи щIохъуэпс и щIэныгъэм хигъэхъуэну, адэкIи щIэныгъэ нэхъыщхьэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэм щIэтIысхьэну.

– Сэ шэч къытесхьэркъым къыхэсха IэщIагъэм сызэрырилэжьэнум. Ар апхуэдизкIэ сфIэфщ, си псэм хэлъщи, хьэпшыпым е сурэтым иIэ щыщIэныгъэр щызэзгъэпэщыжым деж, гухэхъуэу хэзгъуатэр зыхуэзгъэдэн щыIэкъым. Ди нобэрей экзаменхэр япэ лъэбакъуэу аращ, ди насып къихьа хуэдэщ, ауэ ехъулIэныгъэ нэс ущиIэнур къыхэпха гъуэгум ерыщу ущрикIуэм, узыпэрыт IэнатIэм хэплъхьэ гуащIэм ущыщыгуфIыкIым дежщ. АдэкIи сыкIуэну, щIэныгъэ нэхъыщхьи зэзгъэгъуэтыну си хьисэпщ, си гугъэщ, – жеIэ нэщхъыфIэу Бэгъуэт Миланэ.

Фигу къэдгъэкIыжынщи, КъБКъУ-м дизайнымкIэ и колледжым «Щэнхабзэ лъапIэныгъэхэр зэгъэпэщыжын» къудамэр къызэрыщызэIуахрэ куэд щIакъым – 2021 гъэрщ. Ар ди хэгъэгум и мызакъуэу, Кавказ Ищхъэрэ щIыналъэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэу къыщIэкIащ. Сыт хуэдиз щэнхабзэ фIыгъуэ ди щIыпIэхэм ущримыхьэлIэми, я щхьэ кърикIуэ щыщIэныгъэхэр зэгъэпэщыжынымкIэ IэщIагъэлIхэр ирикъуртэкъым, ар къэгъэнауэ, щIэныгъэ зэгъэпэща зиIэ щыIэтэкъым. Щыхьэрышхуэхэм щыIэ еджагъэшхуэхэм ягъэхьэзыр ныбжьыщIэхэр Кавказым къэкIуэну иракуртэкъым, зэуэ лэжьапIэ IэнатIэ ягъуэтырти, къызэраухыу зэбгрыкIхэрт. Арыххэуи, ди щIыналъэр гулъытэншэу къанэрт. Иджы колледжым и фIыгъэкIэ а щыщIагъэр гъэзэкIуэжа мэхъу. Апхуэдэу КъБКъУ-р долажьэ Санкт-Петербург къалэм дэт, Штиглиц Александр и цIэр зезыхьэ къэрал художественнэ академиемрэ Мэзкуу къалэм дэт, архитектурэмкIэ, дизайнымрэ реинжинирингымрэ щыхурагъаджэ «26-нэ кадр» колледжымрэ. Абыхэм я IэщIагъэрылажьэхэр ди студентхэм къаIуощIэ, лекцэхэм ирагъэдаIуэ, практикэ лэжьыгъэ къыдрагъэкIуэкI.

Щхьэхуэу къыхэгъэщын хуейщ ди студентхэм жыджэру къадэлажьэ, Мэзкуу къалэм дэт Къэрал тхыдэ музейм и сурэтыщI-зэгъэпэщыжакIуэ Владимировэ Иринэ и цIэр. Ткаченкэ Андрей и цIэр зезыхьэ музейм щахъумэ «Шууей» сурэт цIэрыIуэм и щэхухэр абы и фIыгъэкIэ утыкум къихьа хъуащ. «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэр щыгъуазэ зэрыхуэтщIащи, Владимировэ Иринэрэ колледжым и студентхэмрэ сурэтыр щызэрагъэпэщыжым «Ж.Р» монограммэмрэ «1854 гъэ» илъэс бжыгъэхэмрэ къыщIагъэщащ. Зи щэхухэр зыхъумэ сурэтым Iэджэ гъэщIэгъуэни зэрыкъуэлъыр лэжьыгъэ щхьэпэм къигъэлъэгъуащ, шэч хэлъкъым, апхуэдэу щIэщыгъуэу дяпэкIэ къыкъуэкIынури мащIэкъым.

«СурэтыщI-зэгъэпэщыжакIуэ» унэтIыныгъэмкIэ щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэзыгъэгъуэтауэ цIыхуипщIым щыхьэт тхылъхэр мы гъэм иратыжынущ. ЕкIуэкIа лэжьыгъэхэмрэ студентхэм утыкум щагъэлъэгъуа пэхуэщIэхэмрэ щыхьэт тохъуэ ахэр лэжьапIэншэу къызэрымынэнум, ар къэгъэнауэ, я цIэр дахэкIэ куэд дэмыкIыу зэрызэхэтхынум. Гъуэгушхуэм теува ныбжьыщIэхэм я гуращэхэр къайхъулIэну, щэнхабзэм и фIыгъуэ куэд зей лъэпкъхэм къыхуахутэжыну ди гуапэщ.