ТхакIуэ, егъэджакIуэ, журналист

Дудар Хьэутий къызэралъхурэ илъэси 105-рэ ирокъу

Дудар Хьэутий Мызэ и къуэр 1921 гъэм накъыгъэм и 15-м Бахъсэн районым щыщ Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм (Къуэнхьэблэ) къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, егъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэу Налшык дэт ­институтым и егъэджакIуэ курсхэм 1938 - 1940 гъэхэм щеджащ. 1940 гъэм я къуажэ игъэзэжри, курыт еджапIэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ щригъэджащ 1942 гъэ хъуху. И узыншагъэр зэрымыщIагъуэм къыхэкIыу Хэку зауэшхуэм ягъэкIуатэкъым Хьэутий. 1942 - 1944 гъэхэм ДударырТырныауз вольфрам-молибден комбинатыр зэфIэзыгъэувэжахэм яхэтащ, абы папщIэ СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и унафэкIэ «1941 - 1945 гъэхэм екIуэкIа Хэку зауэшхуэм и зэманым и къару емыблэжу зэрылэжьам папщIэ» медалыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. 
ЕгъэджакIуэ, журналист лэжьыгъэхэр абы зы пIалъэкIэ зэдихьащ: газетхэм тхащ, радиом къыщыпсэлъащ. 1945 гъэм ар Радиокомитетым ирагъэблэгъащ икIи илъэситIкIэ «ХъыбарыщIэхэр» редакцэм и редакторащ. 1947 - 1949 гъэхэм «Къэбэрдей пэж» газетым щылэжьащ. ИужькIэ Ленинград дэт консерваторэм щIэтIысхьащ, ауэ и узыншагъэм къызэримыхьым къыхэкIкIэ, къиухыну къехъулIакъым. 
1952 гъэм къыщыщIэдзауэ Дудар Хьэутий «Къэбэрдей пэж» газетым и литературэ лэжьакIуэщ. КъищынэмыщIауэ, и къалэмыпэм къыщIэкIащ драмэ, прозэ тхыгъэ куэд. Абыхэм ящыщхэр къыщыдэкIащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхылъ тедзапIэм икIи ахэр лъабжьэ зыхуэхъуа спектакль зыбжанэ театр зэмылIэужьыгъуэхэм щагъэуващ. Ди республикэм и театр гъуазджэм зегъэужьыным жыджэру зэрыхэ­лэжьыхьам папщIэ 1973 гъэм къыфIащащ «КъБАССР-м гъуаз­джэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр. 
Дударыр Урысейм и ТхакIуэхэми Журналистхэми я зэгу­хьэныгъэхэм хэтащ.
ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым абы и пьесэу щагъэувар зыбгъупщIым нызэрохьэс. «Нэчыхьытх» пьесэр ди театрым къыщымынэу, Адыгейм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Дагъыстэным, Башкирием, Шэшэ­ным, Ингушым щагъэлъэгъуащ. 
Дударым и гушыIэхэмрэ ауанхэмрэ куэд мэхъу. Абыхэм я нэхъыфIхэр гъэщIэгъуэнщ, купщIафIэщ, щIэщыгъуэщ. ТхакIуэм телъыджэу къигъуэтырт икIи и гурыщIэкIэ, и гуп­сысэкIэ шэрыуэу иузэщIырт и щIэнэкIалъэхэри, и гушы­Iэхэри. Дерс гуэр хэмылъу, зыгуэркIэ уи гум къемыпIэстхъыу, уимыгъэпIейтейуэ абыхэм яхэтыр мащIэщ. 
Дудар Хьэутий дунейм ехыжащ 1994 гъэм накъыгъэм и 5-м.

* * *

Дудар Хьэутий метритIым нэсын щIалэ кIыхьышхуэт. Абы куэд тегушы­Iы­хьырт. 1977 гъэм къыдэкIа «ГушыIэхэмрэ ауанхэмрэ» тхылъым и пэублэ псалъэм мыращ езы Хьэутий щитхар абы теухуауэ: «Къулъкъужын нэхъ къуажэ кIыхь Бахъсэн районым дэнэ къэна, республикэ псом иткъым. А къуажэ­шхуэм сэ сыкъызэрыщалъхуам шэч къыщIы­тепхьэн щыIэкъым. Сыту жыпIэмэ, сэр нэхъ лIы кIыхь къэгъуэтыгъуейщ. Си ныбжьыр илъэс щэ ныкъуэм щIигъуа­ми, си ныбжьэгъу­хэм я фIэщ хъуркъым хэ­хъуэн щызгъэтауэ. Сахуэзэху, къысху­дэплъейуэ, ахэр къызохъурджауэ: «Уа, Дудар и къуэ, нобэми ныжэбэми удокIейри», - жаIэри. Си инагъым теухуауэ апхуэдэ хъуэрыбзитху-хы къыщызамыдз махуэ дэкIыркъым. Ауэ сэ зызгъэгусэркъым, садогушыIэжри сапокI. Еджагъэшхуэхэм къызэрахутащи, цIыху кIыхьхэр икIи тэмакъкIыхьщ. 
Хэти сыти жрыреIэ: хэхъуэн зэрыщызгъэтыжар сэ фIыуэ сощIэж. Тхэн къы­щыщIэздзари абы щыгъуэщ. Си инагъымрэ абы папщIэ зи жьэр скIэры­зымыгъэкI си ныбжьэгъухэмрэ я фIы­щIэуи къыщIэкIынщ гушыIэ жанрым сызэрыдихьэхар. 
Сэ стхауэ ди театрхэм ягъэуващ «Нэчыхьытх», «КъуийцIыкIу», «Фыз Iэзэ», «Хьэлэлыжьрэ Хьэрэмыжьрэ», «Зэгъу­нэгъуитI» жыхуиIэ пьесэхэр, нэгъуэщIхэри. 
Си тхылъ зыбжани дунейм къытехьащ. 
Хэхъуэн зэрыщызгъэтыжрэ куэд щIами, гушыIэн зэрыщызмыгъэтыжам и щыхьэтщ мы сборникыщIэр. Ауэ си щхьэр зыхуэзгъэщхъ тхылъеджэм ар игу ирихьауэ зэхэсхмэ, иджыри сэ схуэдиз схэмыхъуэну си фIэщ хъуркъым». 
Ди гуапэу тыдодзэ Дударым и гушы­Iэхэм щыщхэр. 

Яку дэлъ тIэкIурщ

Ди къуажэ псом Хьэдис нэхъ щIалэфI дэстэкъым. Ауэ, езым гу лъимытэжурэ, ар фадэм дихьэхащ. Фадэм япэрей Хьэдис щIалэфIым и хъубжэр хуригъэщIыжри, етIуанэрей Хьэдис цIыху кIуэдар абы и пIэм иригъэуващ.
Иджы Хьэдис и цIэр щыгъупщэжыху ефэрт, кIуэжырти, и бынунагъуэ хъар­зынэм яхэзэухьырт. Абы и щхьэгъусэр куэдрэ къелъэIуащ: «КхъыIэ, Хьэдис, дызэдэбгъэпсэунумэ, фадэр щыгъэт!» - жиIэурэ. Щымыхъужыххэм, фызыр щIэпхъуэжащ.
ИтIани Хьэдис ефэрт. Нэхъ Iеижу ефэрт. Ауэ, гъэщIэгъуэныратэкъэ, ефэ пэтми, фадэр езэгъыртэкъым: щефэкIи тхьэусыхэрт, щыпкърыкIыжкIи гызырт.
Зы пщэдджыжь гуэрым Хьэдисхэ я ­гъунэгъу лIыжьыр къеупщIащ:
- Уи Iуэху дауэ щыт, си щIалэ? - жиIэри.
- Хьэлэчщ! Дыгъуасэ сефауэ си щхьэр фIех! - гурымащ Хьэдис.
- Уи Iуэхур къызгурыIуэркъым, си щIалэ, - пищащ лIыжьым и псалъэм. - УщефэкIи утхьэусыхэу жаIэ, щып­пкърыкIыжкIи уогыз: щомызэгъкIэ щхьэ уефэрэ?
- Сыщефэмрэ щыспкърыкIыжымрэ яку дэлъ тIэкIуращ сыщIефэр! - жэуап итыжащ Хьэдис.
- А-а!.. Iэлэхьэ, си щIалэ, мис иджы къызгурыIуам уэ узытеунэхъуар! - жиIэри лIыжьыр щэтащ.

Дауэ пхуэгъэгъуа?

Ахьмэд шыгукIэ бэзэрым къикIыжырт. Абы и бэзэр Iуэхухэри хъарзынэу зэфIигъэкIати, адыгэ уэрэдыжьыр къыхи­дзарэ зригъэщIеикIауэ шыгум ист. ШитIыр апхуэдизкIэ уэдыкъуати, я дзажэналъэ къыхэпIиикIхэм утеуIуамэ, Ахь­мэд жиIэ уэрэдым и макъамэр тыншу къыпхуигъэкIынт.
Ауэрэ здэкIуэм, щIалэ гъуэгурыкIуэ къыхуэзащ.
- КъитIысхьэ, ныбжьэгъу, уздэсшэнщ! - жиIащ Ахьмэд.
ГъуэгурыкIуэм, шыгум къызэритIыс­хьэххэу, шитIыр зэпиплъыхьу хуежьащ.
- СлIо, ныбжьэгъу, шы уи щыпэ­лъагъу? Мы си шитIыр сыту хуабжьу зэпуплъыхьрэ?
ЗдэкIуэм нэсыху гъуэгурыкIуэм зыри жиIакъым.
- Бэзэр кIуам зы дзажэ цIынэ къэсщэхуати, схуэмыгъэгъуу хьэпIацIэм сфIызэщIищтащ, - жэуап итыжащ щIалэм, шыгум щелъэжым. - Е гъуэгу махуэрэ, хьэпIацIэ химыщIэу уэ мы уи шитIыр дауэ пхуэгъэгъуа?

Уэ  узэрыпIащIэр зыми  щыщкъым

Къарэрэ Жэмалрэ я псэр зы чысэм илът. А тIур зэрызэныбжьэгъурэ илъэс Iэджэ щIат. Щызэрымылъагъу махуэри гъащIэм хабжэртэкъым. Апхуэдэу екIуэкIыурэ Къарэ къулыкъу тIэкIу къратащ. Къыщратым, абы и ныбжьэгъу ­Жэмал зыщидзей хъуащ. 
Зэгуэр зэныбжьэгъуитIыр уэрамым щызэхуэзащ. Щызэхуэзэм, зыр гуфIащ, адрейм и нэщхъыр зэхигъэуащ. 
- СигукIи си псэкIи сынохъуэхъу, Къа­рэ! - жиIащ Жэмал къыпыгуфIыкIыу. - Ауэ иджыри къэс узэрыщыта Къарэу къэнэж. Зыщумыгъэгъупщэ: къулыкъум цIыхур щызэIигъэхьэ къохъу. Сакъ, си ныбжьэгъужь!
- Уэлэхьи, уэ уи уазым седаIуэу сыщытыну сэ зэман симыIэ. Совещанэ езгъэкIуэкIын хуейуэ сопIащIэ. ФIыкIэ! - жэуап итыжщ Къари IуигъэзыкIыжащ. 
Абы иужькIэ зы мази дэкIагъэни! Зы илъэси дэкIагъэни! Ауэ Къарэ и ныбжьэгъум зэрызыщидзейм хуэдэт. 
Апхуэдэу екIуэкIыурэ, Къарэ зы хьэдыгъуэдахэ гуэрхэр зэхищIыхьри, и къулыкъум къытрахужащ. Къытрахужа къудей мыхъуу, суд къихьыным иIэжар зы тIэкIунитIэщ. 
Зэгуэр зэныбжьэгъужьитIыр уэрамым щызэхуэзащ. Щызэхуэзэм, зыр ­гуфIащ, адрейм и нэщхъыр зэхигъэ­уащ. 
- Дунейм щхьэ утемытыжрэ, Жэмал? Сыт бгъахъэхэр? Сыт уи узыншагъэ? - Къарэ къыпыгуфIыкIыжу пхъуэри IитI­кIэ Жэмал и Iэр иубыдащ. 
- Уэлэхьи, уэ жыпIэм седаIуэу сыщытыну сэ зэман симыIэ. Адэ зэ сыныщохъуэхъуам уэ узэрыпIэщIар зыми щыщкъым, иджыпсту сэ сызэрыпIащIэм елъытауэ! - жиIэщ, Къарэ хэтIауэ къи­гъанэри, Жэмал IуигъэзыкIыжащ.