Чыланий и гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ

«Адыгэ псалъэ» газетым и журналист Бекъан Чыланий псэужамэ, мэкъуауэгъуэм и 5-м и ныбжьыр илъэси 100 ирикъунут. Ди газетыр илъэси 100 щрикъум ирихьэлIэу газетым и редактор нэхъыщхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэ ЖьэкIэмыхъу Маринэрэ къыдагъэкIа тхылъым ихуащ Чыланий и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ. Абы щыщ тхыгъэ тыдодзэ.

  Бекъан Чылэний Машэ и къуэр Нартан (Къылышбийхьэблэ) къуажэм 1926 гъэм мэкъуауэгъуэм и 5-м къыщалъхуащ. Зи сабиигъуэр Хэку зауэшхуэ зэманым хиубыда щIалэ цIыкIур гугъуехь куэдым ирихьэлIащ. Ар яхэтащ фашистхэм я танкхэр ди щIыналъэм кърамыгъэхьэн папщIэ щIыр къуэм хуэдэу дэзытIыкIахэм, я къарум дэмыхуэн лэжьыгъэхэм зрапщыту колхоз губгъуэхэм итахэм яхэтащ, бийм зэтрикъута цIыхубэ хозяйствэр зэфIэгъэувэжыным и гуащIэ хилъхьащ.

Къуажэ школыр къэзыухахэм яхэту, Чыланий еджакIуэ ягъакIуэ. 1948 гъэм абы Налшык пединститутыр къеух, уеблэмэ еджэным апхуэдэу фIыуэ ехъулIэрти, ар нэхъ пасэу зэфIегъэкI. Дипломыр къыщратыжа махуэхэм щегъэжьауэ и къарум къихьыху ар и лъэпкъым хьэлэлу хуэлэжьащ. Аушыджэр къуажэм и курыт школым зэрыщыIа гъэ еджэгъуитIым сабийхэми адэ-анэхэми фIыуэ закъригъэлъэгъуащ, я фIыщIэ къихьащ. 1950 -1958 гъэхэм ар егъэджакIуэу щылэжьащ щалъхуа Нартан къуажэм икIи и IэщIагъэм хигъахъуэу, зригъэузэщIу, цIыхухэм пщIэ зыхуригъэщIыфу къэгъуэгурыкIуащ.

 Бекъаным иужькIэ журналистикэр IэщIагъэ зэрыхуэхъуар ауэ сытми къэхъуа Iуэхукъым. Ар пасэу, и студентыгъуэ зэманхэм, дихьэхат абы. Пединститутым щыщIэсами егъэджакIуэу щылэжьами «Къэбэрдей пэж» фIэщыгъэр иIэу адыгэбзэкIэ къыдэкIыу щыта (иджы «Адыгэ псалъэрщ») газетым жыджэру хуэтхэрт, и IэдакъэщIэкIхэри ягу ирихьырт.

1958 гъэм ар газетым и редакцэм ирагъэблагъэ икIи абы и мэкъумэш къудамэм лэжьэн щыщIедзэ. 1965 гъэм Чыланий мэкъумэш хозяйствэмкIэ къудамэм и унафэщIу ягъэуващ икIи пенсэм кIуэху а къалэныр хьэлэлу игъэзэщIащ.

 ЛэжьэхукIэ Бекъаным а дзыхьыр игъэпэжащ. Мэкъумэш IэнатIэм хуеджа IэщIагъэлI фIэкIа умыщIэну, гъавэ щIэнми, Iэщ гъэхъунми хищIыкIыу, тетхыхьащ.

Къуажэдэс лэжьакIуэжьхэм пщIэшхуэ яхуищIырт абы. ЗэфIэкI зыбгъэдэлъ унафэщIхэр, IэщIагъэлIхэр, жэмыш, Iэщыхъуэ, механизатор пашэхэр фIыуэ ицIыхурт, я гуащIэм гупсэхуу тетхыхьырт. Чыланий и нэIэ щIэту мэкъумэш къудамэм щымылэжьа куэд редакцэм щIэсакъым а зэманым. Аращ лъэпкъ журналист куэд а IэщIагъэм хуэIэзэ зыщIар. Ари щIэблэр журналистикэм и щэхухэм хуэгъэсэным пыщIауэ газетым щызэфIагъэкIхэм я зы Iыхьэт – лэжьакIуэщIэр нэхъыжь нэхъ IэкIуэлъакIуэхэм гъукIэгъэсэну хуагъакIуэрт.

Журналистикэм и жанр псоми хуэIэкIуэлъакIуэт Бекъаныр, ауэ псом хуэмыдэжу хуэIэзэт очерк тхыным. ЦIыхур зыгъэдахэ, зыгъэин, лъэныкъуэ куэдкIэ къозыгъэцIыху тхыгъэшхуэхэр республикэм и мэкъумэш IэнатIэм щыпэрытхэм ятриухуэрт абы. А псом къадэкIуэу, и тхылъхэри купщIафIэ зэрыхъуным елэжьащ ар икIи фIы дыдэу къехъулIащ а Iуэхури. Абы и щыхьэтщ къыдигъэкIа и тхылъхэр – «ЩIалэгъуэ хьэлъэ», «КъэгъэшыпIэм и деж» повестхэр, и очеркхэр щызэхуэхьэса «Вабдзэ Iумахуэ» жыхуиIэхэр. Бзэ дахэкIэ тхащ, сюжет гъэщIэгъуэни яIэщ абыхэм.

  И хьэл-щэным и гугъу пщIымэ, Бекъаныр цIыхугъэшхуэрэ шыIэныгъэшхуэрэ зыхэлъ, хабзэ дахэ къызыдекIуэкI гупылIт, зи нэмысыр зыIыгъыж, зи щхьэмрэ зи цIэмрэ пщIэ хуэзыщIыж цIыху щыпкъэт, зэпIэзэрытт. Абы лэжьыгъэу кърихьэлIар къэлъытэгъуейщ. Ар газет IэнатIэм щыпэрыта зэманым зы къыдэкIыгъуи дунейм къытехьакъым Бекъан Чыланий и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ – ар инми цIыкIуми – темыту.

Иужьрей илъэсхэм зэгъусэу къыдэкIа газетхэм хузэфIэкI хилъхьащ Бекъан Чыланий. Абы игъэхьэзыращ Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьу Къэбэрдей-Балъкъэрым исхэм ятеухуа очеркхэр, хозяйствэ, лэжьакIуэ пашэхэм щытепсэлъыхьхэр.

 И гуащIэ хьэлэлым хуэфащэ пщIэи къыпэкIуащ. 1962, 1978 гъэхэм КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и щIыхь тхылъхэр, 1971 гъэм «ЩIыхьым и Дамыгъэ» орденыр къратащ. Журналистикэм щиIэ фIыщIэм и щыхьэту, 1983 гъэм «КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ, илъэсиплI дэкIри, КПСС-м и ЦК-м, СССР-м и Министрхэм я Советым, ВЦСПС-м, ВЛКСМ-м и ЦК-м я ЩIыхь тхылъыр къыхуагъэфэщащ. 

Зыгъэхьэзырар БЖЬЫХЬЭЛI Розэщ.