Зыужьыныгъэм и хэкIыпIэхэр къалъыхъуэ

Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ЩIэныгъэ библиотекэм тхыдэмрэ филологиемкIэ IэщIагъэ зэзыгъэгъуэт еджакIуэхэм папщIэ иджыблагъэ зэIущIэ щIагъуэ иригъэкIуэкIащ. ЩIыналъэм и тхыдэр дяпэкIэ зыджыну тхыдэтххэм, абы щыпсэу щIыдэлъху лъэпкъхэм – адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ – я бзэмрэ литературэмрэ къэзыхутэну филологхэм, къыщекIуэкI Iуэхугъуэхэр цIыхубэм ялъэзыгъэIэсыжыну журналистхэм къыхузэрагъэпэща Iуэхугъуэ абыхэм я гъащIэм хэтыну лъапIэныгъэ нэхъ ин дыдэм – тхылъым – теухуат. ЩIэныгъэ библиотекэм зы къудамэ иIэщ, пасэрей къыдэкIыгъэхэмрэ тхылъ гъуэтыгъуейхэмрэ щахъумэу. А хъугъуэфIыгъуэхэр щызэхуахьэс хъумапIэращ ныбжьыщIэхэри щыхьэщIар.

ЦIыхухэр махуэ къэс зыщIамыгъэхьэ хъумапIэм къыуит гузыхэщIэм апхуэдизкIэ уигъэпIейтейрти, плъагъум ухуэсакъын, зэхэпхым зыри блумыгъэкIыу уедэIуэн хуейуэ щытыкIэ хьэлэмэт уригъэувэрт. ХъумапIэм и блынхэм егъэувэкIа тегъэувапIэхэм илъэсищэхэр зи ныбжь, зауэ зэмылIэужьыгъуэхэми тхыдэ къэхъугъэ куэдми яхуэмыгъэкIуэду ди нобэхэм къэса тхылъхэр телът. Хуэсакъыпэурэ яхъумэ а тхылъхэм яхэтт дунейпсо, урыс, совет икIи лъэпкъ литературэхэм я лъабжьэхэр зыгъэтIылъа, классикыу ябж тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ псэу щIыкIэ дунейм къытехьа я тхылъхэр, дунейпсо щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я хъугъуэфIыгъуэхэр къэзыгъэлъагъуэ сурэт зэужьхэр, щIэнгъуазэхэр, пасэрей картэхэр, нэгъуэщI къыдэкIыгъуэ гъэщIэгъуэнхэр. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, илъэс бжыгъэхэм а тхылъхэмрэ зэужьхэмрэ тIорысэ дыдэ ящIащ, тхылъымпIэ напэхэр махэщ, сакъыу уемыIуэсэмэ, зэпкърыщэщынкIэ хъунухэри яхэтщ.

ПэхуэщIэ хьэлэмэтым и жэрдэмщIакIуэ, ЩIэныгъэ библиотекэм и лэжьакIуэ Багъ Заремэ зэрыжиIэмкIэ, хъумапIэм и лэжьакIуэхэм яхэтщ зэгъэпэщыжакIуэ-реставратор IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ зиIэхэр, абыхэм я зэфIэкI псори ирахьэлIэ а тхылъхэр хъума, къыкIэлъыкIуэ щIэблэхэми я деж нэса хъун папщIэ.

– Тхылъыр цIыхум хуэдэщ. ЦIыхум и гъащIэр къызэрекIуэкIар, и нэгу щIэкIар къызэриIуэтэжыфым хуэдэу, тхылъми, ар зытеухуам елъытауэ, къызэринэкIа тхыдэ гъуэгуанэр и теплъэмкIэ, зытеухуамкIэ, ар дунейм къытехьэн папщIэ зи гуащIэ емыблэжахэм я хъыбархэмкIэ къыбдогуашэ. Илъэсищэ зыбжанэкIэ узэIэбэкIыжмэ, къыдэкIыу щыта тхылъхэр фIыуэ нэхъ мащIэщ, иджы хуэдэкъым. Ипэм зы тхылъ къыдэбгъэкIынми къэпщэхунми мылъкушхуэ текIуадэу щытащ. Пэжыр жыпIэмэ, мылъку зытрагъэкIуадэ тхылъыр и уасэм хуэфащэт: ар сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэмкIэ гъэщIэрэщIат, дэтхэнэ зы теплъэгъуэри тхылъым ит тхыгъэм пэджэжым къыщымыувыIэу, щIагъыбзэ гуэр щIэлъу зэхэгъэуват. Ауэ, нэхъыщхьэращи, апхуэдэ тхылъхэм цIыхухэм я дуней еплъыкIэр къызэрагъэдзэкIырт, я гупсысэкIэм зрагъэхъуэжырт. Девгъэгупсысыт зэрыдунейуэ цIэрыIуэ щыхъуа сурэтыщIхэм я IэдакъэщIэкIхэм я къежьапIэм… Сурэтхэм ящыщу дунейпсо гъуазджэм и фIыпIэу къалъытэхэр Тэурэтым, Забурым, Инджылым къаIуэтэж хъыбархэм къахэкIащ, абыхэм сурэтыщIхэм кърата гузэхэщIэмрэ гупсысэкIэмрэ къапкърыкIащ. Сыт ар апхуэдэу щIыщытыр? Зи цIэ къитIуа тхылъхэращ япэ дыдэу къыдагъэкIар, ахэращ мылъку зиIэхэм ящэхуурэ, еджа нэужь, къраха теплъэгъуэхэмкIэ сурэтыщIхэр ирагъэблагъэурэ, унэхэр, члисэхэр, музейхэр, гъэтIылъыпIэхэр, хъумапIэхэр гъэщIэрэщIэныр къыщежьар. Арыххэуи, тхылъымрэ щэнхабзэмрэ зэгуэх ямыIэу зэпхащ. Пасэм къыдэкIа тхылъхэм я гъэпсыкIэ къудейм уеузэщI – ахэр фафIэщ, зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэр зыхэпщIэн икIи къыбгурыIуэн хуэдэу, хьэрфышхуэкIэ къэщыпащ, тралъхьэж фэхэр чыцIым е щынэм и фэм къыхэщIыкIащ. Тхылъыр абы ихъумэрт: тхылъым хъун иригъауэртэкъым, мэи щигъэуртэкъым. Апхуэдэ тхылъхэр къыдэзыгъэкIахэм я цIэ-унагъуэцIэхэми куэд къыбжаIэ. КъыбощIэ абыхэм цIыху гупсысэкIэм зиужьын папщIэ, я гуащIэ емыблэжу, щIэныгъэм и къигъэхъуапIэхэр къалъыхъуэу, цIыхухэр дахагъым хуагъэушэу зэрыщытар.

Ныбжь зиIэ тхылъхэр ди зэгъэпэщыжакIуэхэм хуэсакъыурэ «къагъэпсэуж». ЩIэныгъэм къызэригъэувым тету, напэкIуэцI къэс щIапщытыкI, зэпкърылъэлъынкIэ шынагъуэ зиIэ щIыпIэхэм йоIэзэ, тхылъ зэгуэтыпIэхэм ирагъэкIуж, зэгуэхуахэр зэкIэрашхэж. Иужьрей илъэсхэм бжыгъэр зи лъабжьэ Iэмалхэр къэдгъэсэбэпурэ тхылъхэр утыкум къыдолъхьэ, апхуэдэ фIыгъуэхэр мыкIуэдыжын, щIэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэ пэIэщIэу къэмынэн папщIэ. ДызыхущIэкъур аращи, ди еджапIэм IэщIагъэ щызэзыгъэгъуэт ныбжьыщIэхэм апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэхэр зэрыщыIэр едгъащIэм къыщымынэу, ахэр къэхутэныгъэхэм халъхьэу, лэжьыгъэхэм къыщагъэсэбэпу егъэсэнырщ. Иджырей егъэджэкIэр нэхъыбэу зытещIыхьар пэхуэщIэхэр зэхэгъэувэныращи, ди хъуэпсапIэщ ди гъэтIылъыгъэхэр апхуэдэ лэжьыгъэхэм къыщагъэлъагъуэу студентхэр утыкум къихьэныр, – жеIэ Багъ Заремэ.

Пасэрей къыдэкIыгъэхэмрэ тхылъ гъуэтыгъуейхэмрэ зыщIэлъ пэшым къищынэмыщIауэ, хъумапIэм нэгъуэщI плIанэпэ иIэщ, щIэныгъэ газетхэр, иджырей литературэ зэужьхэр, мультимедие къыдэкIыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ. Мыхэр къыщIэупщIэхэм ират, абдеж щысу елэжьын хуэдэу. Ахэр Iуэхугъуэ куэд дыдэм теухуащ – есэпым къыщыщIэдзауэ лъахэхутэ къэхутэныгъэхэм щыщIэкIыжу мыбдеж щызэхуэмыхьэса икIи щамыхъумэ къыдэкIыгъуэ куэд дыдэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Иужьрей илъэсхэм хъумапIэм интернетым напэкIуэцI щхьэхуэ къыщызэригъэпэщащ. Абдеж КъБКъУ-м щеджэ студентхэм я плIанэпэ щаIэжщ, къызыщIэупщIэ тхылъым и бжыгъэрылъанэ къыдэкIыгъуэр къыщыхурагъэувэу. Апхуэдэ Iуэхутхьэбзэм зеужь, къыщагъэсэбэм IT-Iэмалхэм я бжыгъэм хохъуэ.

ХъумапIэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэр пасэрей тхылъхэр хъумэным къыщыувыIэркъым. Дауи, КъБКъУ-р къыщызэIуахам къыщегъэжьауэ нобэр къыздэсым зэхуихьэса тхылъыжьхэм дяпэкIи елэжьынущ, абыхэм къазэрыхигъэхъуэнум хущIэкъунущ. Ауэ абы и мурадщ къэралым ит нэгъуэщI IуэхущIапIэхэми лэжьыгъэ ядригъэкIуэкIыну. Апхуэдэу ныбжьыщIэхэм Iэмал яIащ Ельцин Борис и цIэр зезыхьэ Президент библиотекэм и гъэтIылъыгъэхэм КъБКъУ-м зэрыхыхьэфыр, абы и фондхэр къагъэсэбэпыну Iэмал зэрыщыIэр студентхэм ирагъэлъагъуну. Иджы студентхэр къэрал архивхэм къыхахыжа дэфтэрхэм, тхыдэ тхыгъэхэм, къэралыгъуэр зэрызэфIэувам теухуауэ щыIэ фондхэм, макъ къэзымыгъэIу кинохэм е зэуапIэм щытраха хроникэхэм хэплъэну, ахэр я къэхутэныгъэхэм тегъэщIапIэ хуащIыну.

– КъБКъУ-м щеджэ куэдым аркъудей я пщIыхьэпIэ къыхэхуэркъым дэ Iэмалышхуэ зэрыдиIэр, куэд дыди зэрытхузэфIэкIынур. ТхылъымпIэм тет тхыгъэхэр щызэIэпахыж лъэхъэнэхэм къамыгъэзэжыну блэкIауэ къытщыхъуми, абыхэм я гуащIэр къыпхуэмылъытэну инщ, дызыхуагъасэри куэд дыдэ мэхъу. Ауэ жэрыгъэ защIэкIэ екIуэкI мы гъащIэм тхылъымпIэр IэщIыб уигъэщIми, абы и пIэ иувэну бжыгъэрылъанэ тхылъыр и Iэпэгъущ, ди деж сыт хуэдэри щигъуэтынущ – дэ къэтлъыхъуэ ныбжьыщIэхэм зыкъыдагъэгъуэт къудеймэ, ди Iэ илъ дунейр къахузэIутхынущ, – жеIэ Багъым.

КъБКъУ-м и библиотекэм и унафэщI Гериевэ Аймани студентхэм гуапэу къепсэлъащ.

– Иджырей библиотекэхэр тхылъ хъумапIэ къудейуэ щытыжкъым. МедиаунапIэкIэ зэджэ IуэхущIапIэ мэхъу ахэр, ди нобэрей щыIэкIэм пэджэжу щIэныгъэми, щэнхабзэми, гъуазджэми къыщыхъу Iуэхугъуэ псоми хуэфIу ядэкIуэу. Абы къыщыувыIэркъым. Библиотекэр ди еджапIэм и дунейм гуэх имыIэу епха мэхъу, абы бгъэдэлъ зэфIэкI псори IэщIагъэ зэмылIэужьыгъуэхэм хуеджэ щIалэгъуалэм я зыужьыныгъэм хуигъэлажьэу. НэгъуэщIу жыпIэмэ, информацием епха щэнхабзэкIэ къыхэщыну хуеймэ, ди студентхэм я Iэмалхэм хуэдэ зиIэр къызэрымыкIуэу мащIэщ. Тхылъыр фIыуэ лъагъун хуейщ. Ар Iэмалыншэщ, сыту жыпIэмэ абыкIэщ цIыхум и гуащIэр къызэралъытэр. ЩIэныгъэншагъэм нэхъыкIэ щыIэкъым. ЩIэныгъэ зиIэм, тхылъыр зи Iэпэгъум дунейм и пIалъэр ещIэ, и пIэ урегъэувэф, къекIуэкI гупсысэкIэхэмрэ дуней лъагъукIэхэмрэ уасэ яхуещI, езым ейр хеухуэнэф е зыхуейр къыхехыф. Ди щIыналъэр зэрыдахэм хуэдэу, и цIыхухэри лъагъугъуафIэщ, ауэ сыту лъэщ дыдэ хъунут щIэныгъэкIи къыхэщу, акъылкIи къатекIуэ щымыIэу, гупсысэкIэкIи зытет щIылъэр зыгъэдахэ щIалэгъуалэр куэду къытщIэувэу щытамэ. Апхуэдэхэр ди мащIэкъым, ауэ псори апхуэдэ хъун хуейуэ къыдолъытэ. Ди ныбжьыщIэхэр къызэрытлъыхъуэр, дэтхэнэми дызэрыпэплъэр яжесIэну сыхуейт, дэри ди бжэхэр абыхэм сыт щыгъуи зэрахузэIухар, ди Iуэхутхьэбзэхэр дэтхэнэми дежкIэ зэрыпщIэншэр къыхэзгъэщынут. Фи щхьэм къыхуэфлъыхъуэ икIи къыхузэIуфх щIэныгъэр фызэригугъэм хуэмыдэу гъунэгъущи, фыкъеблагъэ! – жиIащ Гериевэ Аймани.

ЗэIущIэ щхьэпэр и кIэм щынэсым, хьэщIэхэри хэгъэрейхэри зэхэту фэеплъ сурэт зытрагъэхащ.

ШУРДЫМ Динэ.