Мэкъуауэгъуэм цIыхум игъуэт гъэмахуэ гукъыдэжым къыдэкIуэ зэпытщ щхьэж и тхыдэм Хэку зауэшуэр къызэрыхэIэбауэ щыта Iэ щIыIэм епха гукъэкIыжхэр. Зы унагъуи ис хъункъым ди республикэми къэралми 22-нэ махуэм къыдэуша гухэщIыр щызэхамыщIауэ.
КъБАССР-р цIэр зезыхьэу щыта ди республикэр Хэку зауэшхуэм щыщIидза махуэм щегъэжьауэ щIыпIэ-щIыпIэкIэ къраш, щтапIэ ихьэжыпхъэ сабийхэмрэ цIыху ныбжьыфIэхэмрэ бысым гуапэ яхуэхъуауэ щытащ. А Iуэхугъуэм епхащ Электрон тхыдэ хэщIапIэм къыщыдгъуэта дэфтэрыр, нэхъ пэжу жыпIэмэ – Налшык пIалъэкIэ щыпсэуа щIэныгъэлIхэм къабгъэдэкI тхыгъэр зытепсэлъыхьыр. КъызэрыщIэкIымкIэ, гъуазджэмрэ щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ профессорхэмрэ къэралым и лэжьакIуэхэмрэ Налшык къашауэ щытащ а зэман гугъум. Я ныбжьыр зэрыхэкIуэтам къыхэкIыу, фронтым кIуэну Iэмал яIэтэкъыми, Кавказыр щтапIэ хуащIауэ арат абыхэм. Хабзэрэ гъэсэныгъэрэ зыбгъэдэлъ цIыху цIэрыIуэхэр Мэзкуу щыкIуэжым, щхьэегъэзыпIэ щагъуэта ди къалащхьэм къыщыхуащIа гулъытэр ягу имыхужу, псалъэ дахэхэр къызэранэкIащ.
«Налшык дыздиIэпхъукIыжым, гулъытэ хэIэтыкIа къызэрытхуэфщIам папщIэ, фIыщIэ фхуэтщIыну дыхуейт, - дыкъыщоджэ 1941 гъэм, щэкIуэгъуэм и 16-м ятхам. - Дыкъыщалъхуа Мэзкууи, фIыуэ тлъагъу ди IэнатIэхэми щхьэхуимыту пэIэщIэ дыхъуауэ, ди нэгу щIэкIахэм драгъэшауэ, ди Хэкум къыщхьэщыхьа шынагъуэм дигъэгузэвауэ, ди ныбжьымрэ къару димыIэжымрэ я зэранкIэ бий Iэлым дыпэщIэувэну Iэмал зэрыдимыIэм дигъэщхьэжагъуэу, дыкъэкIуат фи деж.
Зызыгъэпсэхун хуейм зевгъэгъэпсэхуу, лэжьэну къару зиIэм IэнатIэ къыхуэвгъуэту, гуапэу фыкъызэрытпекIуэкIам щхьэкIэ, дигухэм фIыщIэшхуэ къыщывгъэушащ. Дэ псори щIэныгъэмрэ гъуазджэмрэ дралэжьакIуэщ. ИгъащIэкIи дигу илъынущ Налшык щыдагъэлъэгъуа гумащIагъыр, хьэщIагъэ зыхэлъ абы и къулыкъущIэ гуапэхэр, зауэ зэманым емылъытауэ, егъэлеяуэ гулъытэшхуэ къытхуэзыщIа Къэбэрдей-Балъкъэрым и парт зэгухьэныгъэхэмрэ и правительствэмрэ. ФIыщIэшхуэ фхудощI, ныбжьэгъухэ!»
Гупым къыбгъэдэкIыу, тхыгъэм я цIэ щIэтщ къэралым гъуазджэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Къэрал саугъэтым и лауреат Грабарь, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артист, профессор Игумнов, профессорхэу Горский, Гузиков, Новиков, Аргамаков, Вересаев, Сварог сымэ, академик, архитектор, сурэт щIынымкIэ профессор Яковлев, къинэмыщIхэм я цIэхэр.
1942 гъэм Налшык къагъэIэпхъуауэ щытащ Ленинград кърашахэр. КъБАССР-м и Совнаркомым и унафэ мазаем и 12-м къыдэкIа м дыкъыщоджэ:
«Ленинград кърашахэм Налшык псэупIэ щетын: Налшык къалэ – цIыху 2300-м, Май районым – цIыху 1000-м, Тэрч районым – 1000-м, Бахъсэн районым – 300-м, Iуащхьэмахуэ районым – 400-м. Псори зэхэту – цIыху 5000-м.
Школ унафэщIхэр сабий къагъэIэпхъуахэм якIэлъыплъын хуейт, дэтхэнэ зыри вакъэкIэ, щыгъынкIэ, ерыскъыкIэ къызэрагъэпэщу, еджэным къыкIэрыхуамэ, лъэщIагъэхьэжыпхъэт.
КъБАССР-м и унафэщIхэр апхуэдизкIэ набдзэгубдзаплъэти, зауэ IэнатIэм къыIуаша цIыкIухэр илъэсыщIэ дауэдапщэхэм нэгъунэ хэтыну Iэмал иратащ. «КъагъэIэпхъуа сабийхэм я нэхъыбэр илъэсыщIэ махуэшхуэхэм хэтащ, тыгъэхэр яIэрыхьащ. Налшык къалэм и закъуэ школым мыкIуа сабийуэ илъэсыщIэ псейм I3I7-рэ екIуэлIащ, школым кIуэхэм ящыщу – 700-м нэс».
Апхуэдэ хъыбархэм уащрохьэлIэ архив губгъуэм. А псори ди щIыналъэм щызекIуэ гуапагъэмрэ гулъытэмрэ ятеухуащи, дэри зыщыдмыгъэгъупщэмэ, нэхъыфIщ.
