Кавказым и бын куэд дунейм цIэрыIуэ щыхъуащ я лIыгъэрэ я акъылкIэ. Батэр зыгъэшахэм яхэтащ лIакъуэлIэши, къызэрыгуэкI бгырыси, офицери, генерали, маршали, визири, сулътIани, пэщэ хъуахэри...
Нобэ зи гугъу тщIынур генералиссимус Алыджыкъуэ (Черкасскэ) Михаилщ.
Нэхъапэм ар фIащырт къэрал гуэрым и дзэзешэм е къэрал зыбжанэм я дзэ зэгуэтым и Iэтащхьэм, фIащырт пщIэрэ щIыхьрэ зэрыхуэфащэм и нэщэнэу. Языныкъуэхэм а фIэщыгъэцIэр хуагъэфащэрт пащтыхьыгъуэр зыIэщIэлъхэмрэ къэрал лэжьакIуэшхуэхэмрэ.
Генералиссимус цIэр фIищырт зи хьэмтетыгъуэ пащтыхьым е къэралым тетыгъуэр щызыIыгъым - парламентым, сенатым...
ИгъащIэ псокIэ генералиссимусу щытыну зыхуагъэфащи, зауэр иухыху къудейкIэ а цIэр зрати щыIэт. Япэ дыдэу генералиссимус хъуахэу тхыдэм ихуащ (XVI лIэщIыгъуэм) франджы дзэзешэхэу Анжуй Антри, де-Гиз Генрих сымэ.
XVII - XVIII лIэщIыгъуэхэм Уры¬сейм и тхыдэм увыпIэшхуэ щеубыд Алыджыкъуэ (Черкасскэ) Михаил. А лъэхъэнэм Урысейм иIакъым абы нэхъ зэфIэкI зиIэ къэрал лэжьакIуэ. Ар къахощыж тхыгъэ Iэджэм. Къахощыж а тхыгъэхэм Петр цIыху къыхэзыщIыкIа, щысабийм щыщIэдзауэ зыгъэса, зыущия, балигъ хъуа нэужьи Iуэхугъуэшхуэхэм хуэзыунэтIа цIыху акъылыфIэу, Урысейм и пащтыхь цIэрыIуэр ажалым мызэ-мытIэу къезыгъэлауэ, щIэныгъэшхуэрэ хьилмышхуэрэ зыбгъэдэлъауэ. Европэм къикIахэми яфIэтелъыджэу ятхыжащ урыс сэхъуахэм апхуэдэ цIыху гъэсар, щIэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъыр зэрыхалъэгъуар.
...Сурэт гуэрым мыр щыдолъагъу: нэри пэри ихьу псышхуэ ежэхыр (Нева), зи ныджэхэр пцIанэр. Зы лIы уардэ, абэ къеубгъуэхауэ, тхылъымпIэ иIыгъым сурэт трещIыхь. ЛIым къыбгъурытщ ныбжьыщIэ зэщыхуэпыкIа - Петр Езанэр.
«Мыбдежым къалэ щыдухуэнщ» - Пушкин и сатыр цIэрыIуэр, Петр Iурилъхьар, пащтыхь щIалэм игу къэкIат е жиIэпат? Ар тщIэркъым. Ауэ абы бгъурыт адыгэлI уардэм, Европэм и лIыкIуэм зэритхыжащи, а сыхьэтым и тхылъымпIэм щритхъэрт яухуэну къалэщIэм, Петроград, и ухуэкIэ хъунур, ар нэхъ къыщезэгъыну щIыпIэри иубзыхурт.
АтIэ хэту щыта Урысейм и япэ генералиссимусыр? Ар адыгэ лIакъуэлIэш унагъуэщ къызыхэкIар, Джылахъстэнейщ зыщыщыр. Мэзкуу фыз къыщешэ. Къишари къызэрыгуэкIтэкъым - Урысейр нобэми зэрыгушхуэ Пожарскэ Дмитрий и къуэрылъхущ.
Михаил гъащIэ кIыхь къигъэщIащ. Абы къулыкъу ядищIащ пащтыхьищым - Алексей Михаил и къуэм, Федор Алексей и къуэм, Петр Езанэм. Алексей и пащтыхьыгъуэм пщIантIэдэт цIэрыIуэ ар хъуакIэт, и пщIэр зыкIи нэхъ лъахъшэтэкъым Земскэ соборым хэт нэхъыжьхэм я щIыхьым нэхърэ.
1674 гъэм Алыджыкъуэ (Черкас¬скэ) Михаил ягъэув Новгород къалэжьым и дзэпщ-дзэзешэу. Ауэ а IэнатIэм куэдрэ пэрыткъым. 1676 гъэм и мэлыжьыхь мазэм унафэ къыIэрохьэ «Алыджыкъуэ Михайлэ Новгород Иным и дзэзешэ къулыкъум къытешауэ МэзкуукIэ ираджэжыну», - итщ XVI - XVIII лIэщIыгъуэхэм щыIа «Къэбэрдей-урыс зэхущытыкIэхэр» тхылъым. Дзэзешэ Iэзэр къалащхьэм ираджэжыныр къыхэкIат гузэвэгъуэм - тыркухэм Украинэр яубыдыну зэрыхэтым. «Абы ехъулIэныгъэшхуэ къыщихьащ 1676 - 1681 гъэхэм екIуэкIа Урыс-Тырку зауэм - Украинэр Урысейм зэрыгухьам къихъеикIам. 1677 гъэм бояр ящIа Алыджыкъуэ Михаил 1679 гъэм Киев деж тыркудзэр хьэбэсабэу щызэхикъутащ», - итщ Урыс щIэнгъуазэ псалъалъэм.
Петр Езанэмрэ абы и шыпхъу Софьерэ пащтыхьыгъуэм щхьэкIэ щызэныкъуэкъум щыгъуэ Черкасскэр пащтыхьыкъуэм и телъхьэ мэхъу. Аращ (псалъэм папщIэ, «СССР-м и тхыдэ» тхылъым зэритщи) зи сэбэпыр «зэрыджэгу батальонхэм полк дыдэхэр къазэрытехъукIар, зэрымыджэгу Iэщэ дыдэкIэ ахэр зэщIэузэдауэ». АтIэ зи гугъу тщIы полкхэращ - Семеновскэмрэ Преображенскэмрэ – Петр тезыгъэкIуар, пащтыхьыгъуэр езыгъэубыдар. Пащтыхь щIалэр щыува япэ илъэсхэм абы и жагъуэгъухэм къагъэсэбэпащ языныкъуэ зауэлIхэм («стрелецхэм») я мыарэзыныгъэр. Дзэ лIэужьыгъуэщIэхэр къыщыунэху лъэхъэнэм зи гугъу тщIы стрелецхэм яхуэмыныкъуэж хъуат. Я хуитыныгъэри зыхэпсэукIыу щытари зэраIэщIэкIам къыхэкIыу, абыхэм Петр ялъагъу хъуртэкъым, псомкIи ар ягъэкъуаншэрт. Псом хуэмыдэу шынагъуэу щытащ 1698 гъэм къэхъуа зэщIэхъееныгъэр, пащтыхь щIалэри традз пэтащ. Зэрытрамыдзари куэдкIэ и фIыщIэт пщы Черкасскэм. Абы зэхикъутащ зыкъэзыIэтахэр.
Нэхъри зэпэгъунэгъу хъуауэ зэрыгъэпэжу къызэдэгъуэгурыкIуащ пащтыхьымрэ Алыджыкъуэ-Черкасскэмрэ. Хъума хъуащ Петррэ Черкасскэмрэ зэхуатхахэр. Шведхэм ятекIуэу, Дерпт къищта нэужь, Чер-касскэм пащтыхьым хуитхыгъащ: «Мы текIуэныгъэ нэсымкIэ уэ... сынохъуэхъу икIи сыныпхуохъуахъуэ псоми я тепщэ тхьэшхуэм и IэмыркIэ мы бийхэми нэгъуэщIхэми я деж дяпэкIи къыщыпхьыну текIуэныгъэ...»
Соловьев С. М. и «Пасэ зэман лъандэрэ Урысейм и тхыдэр» тхылъым ущрохьэлIэ щапхъэ гъэщIэгъуэн: пащтыхьым Алыджыкъуэ-Черкасскэм, а лIы хахуэм, пщIэшхуэ хуищIу зэрыщытар къиIуэтэжу. Пащтыхьыр я пашэу цIыху 250-рэ хъууэ щыта «ЛIыкIуэ гупыр» Европэм къикIыжу къалащхьэм къыщысыжам къэхъуа Iуэхущ ар зытеухуар. 1698 гъэм хьэстIул (август) мазэм и 26-м, и Преображенскэ унэшхуэм щIэсыжу, Петр и IэкIэ и блыгущIэтхэм, Шейн деж къыщыщIидзэри, я жьакIэхэр яхупиупщIащ...
«ЗэмыIусахэр я IуэхугъуэщIэм имыгъэдэхэну, пщIэшхуэ зыхуащI тхьэмадэхэрщ - Стрешнев Тихон Никитэ и къуэмрэ пщы Алыджыкъуэ-Черкасскэ Михаилрэщ, абыхэм я закъуэт жьакIэ зытетыжхэу къэнар». Пащтыхьышхуэм адыгэлIым пщIэшхуэ зэрыхуищIу щытар Iуэхугъуэ куэдым нэрылъагъу къащI. Iуэху иIэу щежьэкIэ, Петр езым и пIэкIэ ар Iэджэрэ къигъанэрт. 1707 гъэм мэлыжьыхьым и 25-м пащтыхьым къыдигъэкIа унафэм къыщигъэлъагъуэрт: «Iэтащхьэу къренэ пщы Алыджыкъуэ Михаил, езыр зыхуей дыдэм хуэдизу, нэхъ къызэрищтэм хуэдэуи, дэIэпыкъуэгъухэр къыхрех... правительствэм хэт цIыху псори абы ечэнджэщу щрет...».
Карл ЕпщыкIутIанэр къалащхьэм къытеуэнкIэ шынагъуэ къыщыхъум, Алыджыкъуэр Мэзкуу и дзэпщу ягъэув.
Тхыдэтххэм къагъэлъагъуэ Алы¬джыкъуэ Мэзкуу щищIа унэ-лъапсэ куэдыр здэщыта щIыпIэхэр «Черкасскэ ЦIыкIукIэ», «Черкасскэ ИнкIэ» иджы зэджэ уэрамхэрауэ.
Черкасскэм иужьрей илъэсхэр пащтыхь пщIантIэм щигъэкIуащ гулъытэшхуэрэ нэмысрэ къыхуащIу. Тхыдэтх Корбэ Георгий и «ГукъэкIыжхэм» адыгэпщым теухуауэ щетх: «И ныбжь хэкIуэтам хуэфэщэну ар цIыху щыпкъэт... икIи цIыху пэжт... псоми фIыуэ закъригъэлъэгъуат».
Апхуэдэу пщIэ иIэу дунейм тетащ Алыджыкъуэ (Черкасскэ) Ми¬хаил - Къэбэрдейми Урысейми я бын лIы ахъырзэманыр, япэ генералиссимусыр.
И фIыщIэмрэ и щытхъумрэ яIэтарэ лъапIэныгъэр иIэу ар дунейм ехыжащ 1721 гъэм. ЩыщIалъхьащ Новоспасс члисэм.
