ХХ лIэщIыгъуэм и 20–30 гъэхэм политикэ залымыгъэм и лей къызытехьа тхакIуэхэр

(Япэ Iыхьэ)

Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым 2017 гъэм къыдигъэкIащ «Адыгэ литературэм и тхыдэ» тхылъым и ещанэ Iыхьэр. Ар теухуащ лъэпкъ литературэм къикIуа гъуэгуанэм, абы къыщыхъуа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм. КъыдэкIыгъуэм итщ ХХ лIэщIыгъуэм и 20-30 гъэхэм политикэ залымыгъэм и лей къызытехьа тхакIуэхэм я къекIуэкIыкIар. Тхыгъэр игъэхьэзыращ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат ЩакIуэ Марьянэ.

АфIэунэ Мухьэмэд Iэбубэчыр и къуэр 1907 гъэм Жанхъуэтхьэблэ (Псыгуэнсу) къуажэм къыщалъхуащ, 1927 - 1930 гъэхэм ар Лениным и цIэр зэрихьэу Налшык дэта еджапIэ къалэ цIыкIум (ЛУГ-м) щеджащ. 1933 гъэм Тэн Iут Ростов къалэм дэт Коммунист еджапIэ нэхъыщхьэм и журналистикэ къудамэр къиухыу Налшык къигъэзэжа нэужь АфIэунэр «Социалист Къэбэрдей-Балъкъэр» газетым и редактору, Къэбэрдей-Балъкъэр нациздат тхылъ тедзапIэм и унафэщIу лэжьащ. 1937 гъэм накъыгъэм и 25-м НКВД-м и унафэкIэ илъэсипщIкIэ лъэхъуэщым исыну суд тращIыхьауэ щытащ. 1942 гъэм лажьэ зимыIэ цIыху хейр тутнакъэщым щылIащ.

1957 гъэм дыгъэгъазэм и 26-м щIагъэтIысын щхьэусыгъуэ лъэпкъ щымыIауэ къилъытэри, СССР-м Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием АфIэунэ Мухьэмэд Iэбубэчыр и къуэр хей ищIыжащ.

Борыкъуей ТIутIэ Мухьэмэд и къуэр I888 гъэм Дохъушыкъуей (Старэ Шэрэдж) къуажэм къыщалъхуащ. ЩIэныгъэм зи гур хуэпабгъэ щIалэ цIыкIур къуажэ мыдрисэм щеджащ. 19I4 гъэм, Япэ дунейпсо зауэр къыщыхъеям щыгъуэ, Борыкъуей ТIутIэ Къэбэрдей шуудзэ полкым хэту австро-венгр фронтым щызэуащ. Абы къыщигъэлъэгъуа хахуагъэм папщIэ къыхуагъэфэща «Георгиевский крест» дамыгъэр и бгъэм хэлъу Хэкум къигъэзэжащ. Зауэм къикIыжа нэужь мыдрисэм щIэтIысхьэжри, зы илъэс хуэдизкIэ иджыри абы щеджащ. ЩIэныгъэ зэриIэм, бзэ зыбжани зэрищIэм къыхэкIыу Борыкъуейр Налшык щIыналъэ советым и лIыкIуэу 19I7– 1919 гъэхэм Екатеринодар (иджы Краснодар) щекIуэкIа цIыхубэ съездхэм хэтащ. Ар пIалъэ кIэщIкIэ къуажэ ефэндыуи лэжьащ, шэрихьэт судми Iуэху щищIащ.

1922 гъэм Борыкъуейм Налшык егъэджакIуэ курсхэр къыщиухри, егъэджакIуэу лэжьащ. Аращ ЛУГ-м и литературэ кружокым и япэ къызэгъэпэщакIуэу щытари. 1932 - 1937 гъэхэм Борыкъуей ТIутIэ Псыхуабэ къыщызэIуахыгъа Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым филологиемкIэ и кафедрэм и унафэщIу лэжьащ. 1937 гъэм мазаем и 19-м ТIутIэ лъэпкъ-националист-троцкист организацэм хэту, «цIыхубэм я бий» лэжьыгъэхэр иригъэкIуэкIыу ягъэкъуаншэри ягъэтIысащ икIи укIкIэ и судыр ящIащ. Ар ягъэзэщIащ бадзэуэгъуэм и 25-м.

1956 гъэм щыщхьэуIум и 27-м лъэпкъым и цIыху пажэхэм ящыщ зы, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ, усакIуэ Борыкъуей ТIутIэ Мухьэмэд и къуэр хей ящIыжащ.

Къуэжей Сосрыкъуэ Мухьэмэд и къуэр 190I гъэм Къаншыуей (Курп Ищхъэрэ) къуажэм къыщалъхуащ. 1913 – 1918 гъэхэм ар Налшык дэта реальнэ училищэм щеджащ. Сосрыкъуэ Къэбэрдей шуудзэ полкым комиссару къулыкъу щищIащ. 1922 гъэм КъБАО-м и комсомол организацэм и секретару щытащ. ИужькIэ ар облисполкомым щылэжьащ, прокуратурэм и следователь нэхъыжь къулыкъури ирихьэкIащ. 1934 гъэм Къуэжейр КъБАО-м и ТхакIуэхэм я союзым и секретару хэхауэ щытащ. Ар хэтащ а гъэ дыдэм СССР-м и тхакIуэхэм я япэ съезду Москва щекIуэкIам. 1936 гъэм Къуэжейр Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм художественнэ литературэмкIэ и къудамэм и редактору щытащ.

Совет къэралым и бий лэжьыгъэ иригъэкIуэкIыу жаIэри, 1937 гъэм щIышылэм и I3-м Сосрыкъуэ ягъэтIысыгъащ, илъэсипщIкIэ тутнакъэщым исын хуейуэ. Ауэ судым и унафэр зэрахъуэкIыжри, 1937 гъэм бадзэуэгъуэм и 27-м ар яукIыгъащ.

1958 гъэм бадзэуэгъуэм и 27-м щIагъэтIысын щхьэусыгъуэ лъэпкъ кIэрымылъауэ къилъытэри, СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием Къуэжей Сосрыкъуэ Мухьэмэд и къуэр хей ищIыжащ.

Махъсидэ Залымхъан БитIу и къуэр 19I0 гъэм ХьэпцIей (Хьэмидей) къуажэм къыщалъхуащ. 1926 гъэм Къэбэрдей ЦIыкIу щIыналъэ мэкъумэш школыр къиухащ, а гъэ дыдэм ЛУГ-м хыхьэ педтехникумым щIэтIысхьащ. 193I гъэм Махъсидэр областым адыгэбзэкIэ къыщыдэкI «Ленин гъуэгу» газетым промышленностымкIэ и къудамэм и унафэщIу ягъэуващ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым, и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадкIэ, ар щIотIысхьэ Воровский В. и цIэр зэрихьэу журналистикэмкIэ Ленинград дэт институтым. Ар ехъулIэныгъэкIэ къеухри, щIалэм Налшык къегъэзэж икIи «Социалист Къэбэрдей-Балъкъэр» фIэщыгъэр зыгъуэта лъэпкъ газетым и мэкъумэш къудамэм и унафэщI ящI. Куэд дэмыкIыу абы и пщэ къыдалъхьэ газетым жэуап зыхь секретарь къалэн мытыншри. 1935 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм къыщыщIэдзауэ Махъсидэ Залымхъан Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэм и адыгэ къудамэм и редактор нэхъыщхьэу, иужькIэ КъБАО-м и радиокомитетым и председателу щытащ.

1937 гъэм щIышылэм и 13-м Махъсидэ Залымхъан ягъэтIысащ, «революцэм и бий IуэхущIафэхэр илэжьу, партымрэ правительствэмрэ я унафэщIхэр зыгъэулъий псалъэмакъ иригъэкIуэкIыу» пцIы къытралъхьэри. СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием Махъсидэм и судыр укIкIэ ищIащ, ар бадзэуэгъуэм и 26-м ягъэзэщIащ.

1957 гъэм шыщхьэуIум и 9-м а суд дыдэм Махъсидэ Залымхъан БитIу и къуэр хей ищIыжащ.

Нало Жансэхъу Мырзэбэч и къуэр 1906 гъэм дыгъэгъазэм и 15-м Хьэтуей къуажэм къыщалъхуащ. 1926 гъэм Налор ЛУГ-м и совпартшколым щIэтIысхьэри, илъэсищкIэ щеджащ, дзэм ираджэри, Новороссийск дэт фочауэ взводым и командиру къулыкъу ищIащ. Дзэм къыхэкIыжа нэужь ар егъэджакIуэу ЛУГ-м ягъэкIуащ. 1930 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал пединститутым и директорым и къуэдзэу ягъэуващ. 1933 гъэм Жансэхъу щIэтIысхьащ Тэн Iут Ростов къалэм дэт Бгырыс щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и аспирантурэм. 1934–1936 гъэхэм Налор СССР-м и ТхакIуэхэм я союзым и Къэбэрдей-Балъкъэр правленэми Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтми я унафэщIу лэжьащ.

1936 гъэм шыщхьэуIум и 25-м НКВД-м игъэтIысри, лажьэ зимыIэ цIыху хейм и судыр укIкIэ ящIащ. ЩIагъэтIысыни щIаукIын щхьэусыгъэ лъэпкъи щымыIауэ къилъытэри, СССР-м и Суд Нэхъыщхьэм и дзэ коллегием Нало Жансэхъу Мырзэбэч и къуэр 1957 гъэм шыщхьэуIум и 9-м хей ищIыжащ.