Адыгэ гуащэхэр дгъэгъуащэ хъунукъым

УФ-и ФСБ-м и полковник Къэзакъ Аслъэн тхылъ зыбжанэ и IэдакъэщIэкIщ. Редакцэм къеблэгъа ди псэлъэгъум хамэ лъэпкъ пащтыхьхэм я щхьэгъусэ хъуа адыгэ пщащэхэм я гугъу къытхуищIащ.

- Псалъэм и хьэтыркIэ, - ирешажьэ Аслъэн уэршэрыр, - Хьэгъундокъуэ Едыдж ипхъу Елмэсхъан теухуауэ куэд дотх, кино гуэрхэм хэтами, нэгъуэщI къехъулIахэми. Къилэжьащ, шэч хэмылъу, а пщIэр Елмэсхъан, езыри цIыху хъарзынэу дунейм тетащ. И адэри дыщэм хуэдэт. Хъыджэбзым и анэр нэмыцэт. И анэшхуэр урыст. Адыгэлъу Iыхьэ плIанэт хэтыр. Ауэ щыхъукIэ, и адэкIи и анэкIи, и адэшхуэкIи и анэшхуэкIи адыгэ дыдэм къыхэкIауэ, лъэужь дахэ къагъэнауэ, бзылъхугъэ куэд ди лъэпкъым диIащ, я цIэр дымыщIэххэу, ауэ тщыгъупщэну тхуэмыфащэу.

Жэпуэгъуэ революцэм ипэкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIауэ адыгэм сыт хуэдиз къахэкIауэ пIэрэ жысIэу сыщыщIэупщIэкIэ, жэуап зыми къызитыфыркъым. Сэ сызыщыгъуазэм ипкъ иткIэ, адыгэ цIыхубзиплI еджагъэшхуэу, цIыхубз щрагъаджэ институтхэр къаухауэ, уеблэмэ абыхэм щылэжьауэ диIащ. Псалъэм папщIэ, Бэрэгъун Еленэ Григорий и пхъум Армавир дэт, Бзылъхугъэхэм папщIэ гимназием щригъэджащ. Адыгэ офицер Мэшыкъуэ Хьэжмэт (Александр) и пхъуитIым – Мариерэ Софиерэ – зым Петроград дэт Елизаветинскэ институтыр, адрейм - Мэзкуу дэт Мариинскэ институтыр къаухат. Псоми тцIыху Даутокъуэ-Серебряков Заурбэч и адэ шыпхъу Серебряковэ Людмилэ Семён и пхъум Владикавказ дэт «Бгырыс сабийхэм папщIэ еджапIэ» игъэлажьэу щытащ. ЦIыхубз къызэрымыкIуэт ар. Дэ марксизмэр дэзыгъэцIыхур Ленин Владимирщ. АтIэ а Людмилэ Лениныр илIъэси 7 фIэка щымыхъу зэманым полицэм и нэIэр къытету, марксист жыджэрхэм хабжэрэ къыкIэлъыплъу щытащ. Ахэр зэдгъэщIэн дэнэ къэна, къытебдзэну газетхэм уабгъэдыхьэмэ, яфIэгъэщIэгъуэнкъым, дэ абы дытетхыхьыркъым, жаIэри.

Адыгэ гуащэр нэгъуэщI къэралыгъуэм щыщ щауэм щыдэкIуэм деж, дэлъху иIэу щытмэ, «жэмхэгъасэ» жаIэри, абы и гъусэу игъакIуэу щытащ пщащэм и адэм, - пещэ Аслъэн и гупсысэм. - Абы и гъусэжу зы дзэ цIыкIу, ар цIыхуи 100 хъункIи хъунт, 50-м щIимыгъункIи хъунт, I000-м нэблэгъэнри хэлът. Пщым, хъыджэбзым и адэм, хузэфIэкIым теухуауэ къыхахырт а цIыху бжыгъэр. Нэхъыбэм къагъэзэжыртэкъым. Къыщагъэзэжаи къэхъуащ жэмхэгъасэхэм, ауэ здэкIуам яхэшыпсыхьыр нэхъыбэт. И ани и ади къилъхуауэ дэлъху иIэу щытмэ, мо хъыджэбзым къыщхьэщыжын, чэнджэщэгъу иIэн щхьэкIэт щIагъакIуэр ахэр.

Гуащэ щыхъуа къэралхэм адыгэ пщащэхэм я сэбэпынагъышхуэ екIащ, быныфI ягъэсащ. Мис а «ЛIэщIыгъуэ телъыджэм» къыхощ адыгэ гуащэхэм я бынхэр псэемыблэжу къэралым зэрыхуэлэжьар. Махидевран езыгъэкIуэтэкIа Хьурем-Роксоланэ езым и къуэр пащтыхьу тригъэувэн папщIэ, мы адыгэ гуащэм къилъхуа Мустэфар лъэныкъуэ иригъэзати, сулътIан хъуар ефэреижьущ дунейм зэрытетари тхыдэм къызэрыхэнари.

Грозный Иван и щхьэгъусэу щыта Гуащэней илъэс 24-рэ фIэкIа мыхъуу дунейм ехыжащ. ФIыщIэ зыхэмылъым пхухэлъхьэнукъым. Къэралыгъуэм а лъэхъэнэм Iейуэ къыщыхъуа псори а хъыджэбз цIыкIум кIэрапхэну хэтщ иджыпсту. Ауэ зэхэгъэкIын хуейр абы и закъуэкъым. Ар зэры-Гуащэнейр тхылъымпIэхэм къыхощыж. Абы шыпхъуитI иIащ, дэ тщIэуэ, нэхъыбами дыщыгъуазэкъым. А тIум я зыр Астрахань хъаныгъуэм и гуащэ хъуат, ахэр нэгъуейт. Мыдрейр Нэгъуей хъаныгъуэшхуэм и тепщэм и щхьэгъусэу щытащ. Астрахань хъаным и цIэр Бекболэтт. Грозный Иван пащтыхьыгъуэм зы илъэскIэ текIауэ щытати, а адыгэ гуащэмрэ Бекболэтымрэ къащIэхъуа щIалэ Симеоным къэралыр зэрихьауэ щытащ. Иджы Гуащэней и адыгэцIэр дощIэ, пащтыхь гуащэу щыта и шыпхъуитIым я цIэхэр тщIэркъым. Мэлхъурыбри Алтынчачри нэгъуейхэм къыфIаща цIэхэрщ, Гуащэней Марие къызэрыфIащам хуэдэу. АдыгэбзэкIи цIэ яIащ абыхэм.

ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ ипхъу Жан и тхыдэми фIыуэ дыщыгъуазэкъым. Къалмыкъхэр нобэми ныжэбэми хуэарэзыщ абы, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, я лъэпкъым къыхэкIахэм щIэныгъи къулыкъуи ягъуэтауэ щытащ абы и фIыщIэкIэ. Жан и щхьэгъусэу щыта къалмыкъ хъан Дондук-Омбэ дунейм ехыжа нэужь, мыбы и бынхэр хэт генерал, хэти джыназ ящIащ. Езы Жан пащтыхь Елизаветэ и фрейлинэ жыхуаIэм хуэдэу щытащ, и лIыр лIа нэужь. IуэхуфI куэд илэжьащ Жан.

Нэхъ дыщыгъуазэщ Аббас ЕтIуанэм щхьэгъусэ хуэхъуа Идарыкъуэ Сунчэлей ипхъу Увжытэ и тхыдэм. Сыту жыпIэмэ, а нысашэм дунеяплъэ Олеарий Адэм тетхыхьыжауэ щытащ. Зи тхыдэр нэхъ убгъуа къэралхэм щыбгъуэтынкIи хъунущ адыгэ гуащэхэм я гъащIэ гъуэгур.

МыдэкIэ дыкъокIуэри, «Молдавское господарство» жеIэри пщыгъуэ щыIащ. Абы иджырей Румыниер, Измаил щIыпIэм и Iэгъуэблагъэр, нобэ Украинэм хиубыдэ Одесскэ областыр, къинэмыщIхэр хыхьэу щытащ. А молдавский господарь Лупу Василий I630 гъэм и япэ щхьэгъусэр лIа нэужь, етIуанэу къишэн хуей хъуащ. Арати, адыгэ зэшыпхъуитI щыIэт. Зыр кърым хъаным и щхьэгъусэти, абы и шыпхъум лъыхъу хуагъакIуэ, ялъэгъуар ягу ирохь, Тырку пащтыхьым ар къишэну хуит ещI. Мо Лупу Василий и пщыгъуэм чыристан диныр яIыгъ щхьэкIэ, Тыркум я плIэм щIэтти, къашэнуи ирагъэкIыжынуи хуиттэкъым мобыхэм ямыщIэу. И шыпхъур кърым хъаным къишащ, цIыхубз зэтетщ, уэри хуит узощI абы и шыпхъур къэпшэну жиIэщ тырку сулътIанми, абы щыгъуэ зекIуа ахъшэмкIэ реал 1500-рэ къратауэ щытащ и адэм. Хъыджэбзыр япэщIыкIэ ТыркумкIэ, Кърым лъэныкъуэмкIэ яшэри, итIанэ Молдавием нагъэсыжащ.

А Черкезэ Екатеринэ нэхърэ нэхъ дахэ, нэхъ губзыгъэ, нэхъ быныфI зыгъэса гуащэ Европэм имысауэ жиIэу, Румынием и премьер-министру щыта Йоргэ Николае итхыжащ. Езыр тхыдэджти, премьер-министр хъун ипэ, тхылъиплI-тху триухуауэ щытащ Черкезэ Екатеринэ.

Япэрей зэманымрэ нобэ къекIуэкIымрэ тIэкIу зэтехуэркъым. Нэхъ пасэм адыгэ гуащэ щIашэр, япэрауэ, гъэсэныгъэ зэрыбгъэдэлъыр, зэрыдахэр, зыщыщ пщыгъуэм зыгуэр зэрыхузэфIэкIыр, езыхэр къыхуей хъумэ, къалэ яхъумэнми къэралым хуэщхьэпэнми къагъэсэбэпын папщIэт. Абы уигу хэзыгъэщIыпхъэу къикIахэми дытепсэлъыхьащ. Хуэгъэфэщауэ 30-м нэс хъу а адыгэ гуащэхэм я гъусэу а къэрал къомым кIуахэм ящыщу я Хэкум къэзыгъэзэжар мащIэщ. Нэхъыбэр здэкIуам щылIащ. Зэзэмызэххэ я цIэхэм урохьэлIэ. Зы лъэныкъуэкIэ, адыгэм и цIэр ягъэIуу, лIыгъэ зэрахэлъыр нэгъуэщI къэралхэм къыщагъэлъэгъуащ. Ауэ абы адыгэр нэхъ мащIэ ищIырт, а гуащэхэм я гъусэу цIыху бжыгъэшхуэ кIуэхэрти. Адыгэм и фIыр зэрагъэIум хуэдабзэу, а Iуэхугъуэр лъэпкъым къепIэскIуащ, куэд хигъэщIащ.