Адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа тхакIуэщ Уэзы Мухьэмэд. Абы и IэдакъэщIэкIхэм къыщыгъэлъэгъуащ сабий гъащIэм и лъэныкъуэ куэд. Психологиери, гъэсэныгъэм ехьэлIа Iуэхухэри, ныбжьыщIэхэм гупым щаубыдыну увыпIэр къызэрыхахынури, бынымрэ адэ-анэмрэ, еджакIуэмрэ егъэджакIуэмрэ я зэхуаку дэлъын хуей зэхущытыкIэхэр зэраубзыхунури къызэщIаубыдэ тхакIуэм и тхыгъэхэм. Мы тхыгъэм щызэпкърытхыну дыхуейт абы и рассказхэм ящыщ зыбжанэ. Хэт ищIэрэ, зыгуэр дихьэхынщи, къеджэнщ.
Псалъэ папщIэ, «Махуэ гъуэгуанэ» хъыбарым сабий зеиншэм и дунейр къыщыгъэлъэгъуащ. Машинэ зэжьэхэуэм Тотрэш и адэ-анэр хокIуадэ. Абдеж сабийм и гъащIэм хэт гугъуехьхэм къыщыщIадзэ. ЩIалэр и адэ шыпхъум епIыж, ауэ ар сабийм къыхуэткIийуэ щIедзэ, абы къыхэкIкIэ и анэшхуэм деж мэкIуэж. Апхуэдэ мурад зэриIэр лъэпкъым я нэхъыжьым жреIэ икIи, и хьэр къыздещтэри, ар гъуэгу тоувэ. Сабийр гъуэгум зыщрихьэлIахэрщ рассказым и сюжетым лъабжьэ хуэхъур. Тотрэш гъуэгум ефа гуэрым щыхуозэри, абы зэремыдаIуэм къыхэкIыу, къеуэну зыкъытрешащIэ. Ар зылъагъу хьэм чэфым зредзри, шым зэрытесу лIыр щIопхъуэж. АдэкIэ здэкIуэм зы цIыхуфIи къахуэзащ. Уэшхышхуэм щыхиубыдэм, къахуэзам къаригъэлъэгъуащ уэшхыр теужыхукIэ зыщIэс хъуну унэр. Тотрэш гъуэгум зыщрихьэлIахэм яхэтащ дыгъужь IэрыпI зи гъусэ щIалэ цIыкIури. Ар къолъэIури, и хьэмрэ дыгъужьымрэ я къарухэр ягъэунэхуну, Тотрэш и хьэр токIуэ.
ЩIалэ цIыкIум и анэшхуэми гъащIэ гъуэгуанэ гугъу къикIуащ: и щхьэгъусэр пасэу фIэкIуэдащ, зыпхъу къыхуэнауэ арати, и малъхъэри ари пасэу лIащ. Къыхуэнар а пхъурылъху цIыкIу закъуэрати, и деж щекIуэлIам, хуабжьу къыщыгуфIыкIащ. Рассказыр дахэу еух: Тотрэш и анэшхуэм деж насыпыфIэу щопсэу.
Уэзым и IэдакъэщIэкI зыбжанэ хухихащ псэущхьэхэмрэ къуалэбзухэмрэ. «Бзу цIыкIур щIэгузэвар» рассказыр зытеухуар къуалэбзухэм ядэIэпыкъу сабийрщ. ЩIалэр жыг щIагъым щIэлъти, бзур къэтIысащ, зыгуэрым зэригъэпIейтейр къапщIэу кIийуэ. КъызэрыщIэкIамкIэ, бзу цIыкIур абгъуэм къихури, къехуэхауэ арат ар щIэгузавэр. ЩIалэ цIыкIум шырыр абгъуэм иригъэтIысхьэжа нэужь, бзуми зиущэхужащ.
«Ди Лабыху цIыкIу» рассказым хэт Лабыху хьэм унагъуэм и жэм ядыгъуар здэщыIэр къигъуэтащ. Ар зыдыгъуахэм жэмыр фIагъэжыну загъэхьэзыру арат. Апхуэдэ щIыкIэкIэ, хьэр цIыхухэм зэрадэIэпыкъуэгъу пэжыр тхакIуэм мы тхыгъэмкIэ къигъэлъэгъуащ.
«Аращ хуэфащэр» рассказым Асхьэд къыщелъагъу бзум къещэ къашыргъэжьыр. Ахэр къызэрызэрехуэкIым куэдрэ кIэлъыплъащ ар, ауэ зыкIи дэIэпыкъуфыртэкъым. Ауэ бзум занщIэу зыкъридзыхри, чыцэм зыхигъэпщкIуащ. ПсынщIэу къех къуаргъым хуэм зыхуэмыщIурэ чыцэм хэхуэри иукIащ.
ГушыIэ рассказхэри иIэщ Уэзым, ауэ языныкъуэхэр зэрыщыту зэрытхар а жанрыращ. Апхуэдэхэщ «КъызгурIуакъым», «ГушыIэм и махуэ», «Фыгъуэнэд», «МышутIэрэ таурыхъымрэ», нэгъуэщIхэри.
Сабий литературэм нэхъыбэу къыщаIэт Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар зытеухуар лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэ игъэхуэныр. НэгъуэщIу жыпIэмэ, тхыгъэхэм зы хьэл къагъэлъагъуэ ихъуреягъым я фIэщ хъууэ, итIанэ зыгуэр къохъури, ар нэгъуэщI лъэныкъуэу къыщIидзыж хабзэщ. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ, «УмыщIэ жумыIэ» рассказыр. Арзиуан и анэм и гъусэу къуажэ гуэрым мэIэпхъуэж. Ауэ хьэблэ сабийхэм къахыхьэркъыми, шынэкъэрабгъафэ къраплъ. Ар ягъэунэхун мурадкIэ, къуажэм фIыуэ пэжыжьэ псынэм деж пыпхэ щагъэуври, щIалэ цIыкIур псыхьэ ягъакIуэ. ЩIалэм къыфIэIуэхуакъым хуагъэхьэзыра лъэпощхьэпор, псыр къихьри къэкIуэжащ.
Абы ещхьщ «Мартиночкэ» рассказым и купщIэри. Мартин зи цIэ щIалэ цIыкIум нэхърэ нэхъ Iэдэб щIэстэкъым классым. Ар хъыджэбз цIыкIум ирагъэщхьу цIэ лейуэ фIащащ «Мартиночкэ». Ауэ зэгуэрым абы и классэгъу щIалэ цIыкIу гуэр архъуанэм хэхуащ, псори гужьейри зэбгырыжыжащ, ауэ Мартин хэпкIэри щIалэр къригъэлащ. КъищынэмыщIауэ, псы есынымкIэ зэпеуэм хыхьэри етIуанэ увыпIэр къихьащ.
НыбжьыщIэхэм гъащIэм я увыпIэр къыщагъуэтыжыным теухуащ Уэзым и рассказ зыбжанэ, ауэ сытым дежи абыхэм я хъуапсапIэр къайхъулIауэ иухыркъым тхыгъэхэр. «Хэт зыгъэпскIыпIэр зейр?» рассказыр зытеухуар къызэрыгуэкIщ. ЩIалэ цIыкIуищ загъэпскIыну псым макIуэ. Абдеж къыIухьащ нэгъуэщI къуажэм къикIа щIалэхэр икIи хэгъэрейхэр кърахужьэжыну мурад ящIащ. Ауэ Бары, Барэсбий, Баты сымэ я къарур, зэфIэкIыр ягъэлъэгъуэну яужь йохьэ: зым мывэ нэхъ хьэлъэ дыдэр къеIэт, адрейм едз.. Ахэр зылъэгъуа хамэхэр йокIуэтыж.
Языныкъуэхэм деж уэ узэрызахуэр къарукIэ бгъэлъэгъуэн хуей мэхъу, «Уи япэкIэ мывэ умыгъажэ» рассказым хэт лIыхъужь нэхъыщхьэм ещхьу. И щхьэр ихъумэжын, и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIын щхьэкIэ абы и къарур игъэлъэгъуэн хуей мэхъу. Рассказым хэтхэм къащыщIыр къызэригъэлъагъуэм къыдэкIуэу, тхакIуэм лъэпкъ псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ я купщIэр щIэджыкIакIуэхэм ягурегъаIуэ.
Уэзым и лIыхъужь ныбжьыщIэхэр куэдрэ гъэунэхупIэ кърегъэхутэ. «Арсен ягъэунэху» рассказым зи анэшхуэм деж щыIэну къэкIуа Арсен хьэблэ щIалэ цIыкIухэм я гъусэу къикIухьыну йожьэ. Абыхэм щIалэ хьэщIэм къыкIэлъызэрахьэ гъэунэхуныгъэ псоми хъарзынэу пхокIри, ныбжьэгъу яхуохъу. Дэ къызэрытлъытэмкIэ, ар нарт эпосым зыщызыубгъуа IуэрыIуатэ къэхъугъэхэм нэхъ ещхьщ.
«КъызгурIуащ» рассказым хэт Азэмэтрэ Анзоррэ зэныбжьэгъущ. Анзор гузэвэгъуэ щыхэхуэм, ар Азэмэт кърегъэл. Ауэ езы Азэмэт псым щыхэхуэм, Анзор щIэпхъуэжащ. Зи закъуэу псым къыхэпщыжа Азэмэт къыгуроIуэ иджыри къэс къызэрыпцIар, абы зэи ныбжьэгъу зэримыIар.
ЕджакIуэмрэ егъэджакIуэмрэ яку дэлъын хуей зэхущытыкIэфIым и щапхъэ нэсщ «Азрэт усакIуэщ» рассказым къыщыгъэлъэгъуэжар. Азрэт усэ тхын зэрыщIидзэрэ илъэсищ мэхъу, ауэ иджыри къыздэсым зыми иригъэлъэгъуакъым. Ар зэрымыщIэкIэ къэзыщIа Аскэр йолъэIу литературэмкIэ езыгъаджэ Заурбий Нажмудинович иригъэлъэгъуну. Зэгуэрым егъэджакIуэр классым къыщIыхьэри Азрэт и усэхэм къеджэу щIидзащ. Сабийхэм ягу ирихьащ усэхэр. Абы и фIыгъэкIэ егъэджакIуэмрэ усакIуэ ныбжьыщIэхэмрэ ягъэхьэзыращ журналым къытрадзэну усэхэр.
