Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и ЩIэныгъэ хасэм и зэIущIэ иджыблагъэ екIуэкIащ. Зэхуэсыр къызэIуихащ КъБКъУ-м и ректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Алътуд Юрэ. ЩIэныгъэ хасэм и лэжьыгъэр зытеухуауэ щытар Егъэджэныгъэм и фIагъыр къызэралъытэ къэрал пщалъэхэм КъБКъУ-м щиубыд увыпIэмрэ иджырей гъащIэм гуманитар щIэныгъэхэр зэрыщрагъэджыну щIыкIэхэмрэщ.
КъБКъУ-м егъэджэныгъэм и фIагъыр къэлъытэнымкIэ и центрым и унафэщI Квашин Виталий блэкIа гъэ еджэгъуэм къриубыдэу университетым и лэжьыгъэр зэрекIуэкIам, абы зыхуигъэувыжа къалэнхэр зэригъэзэщIам, зыIэрагъэхьа ехъулIэныгъэхэмрэ зыхунэмысахэмрэ теухуауэ къэпсэлъащ.
– 2026 гъэр КъБКъУ-м дежкIэ угъурлыуэ къыщIэкIащ. Урысейм и еджапIэ нэхъыфIхэм я пщалъэм, RAEX-100 жыхуиIэм, КъБКъУ-м щиубыд увыпIэр хэпщIыкIыу нэхъыфI хъуащ. Апхуэдэу 2022 гъэм ди еджапIэр 95-нэ увыпIэм щытамэ, мыгъэм ар 82-нэ увыпIэм къыдэкIуэтеящ. Абы къищынэмыщIауэ, мыхьэнэшхуэ иIэщ ди еджапIэр къэзыухахэм лэжьапIэ зэрагъэгъуэтми, дгъэхьэзыра IэщIагъэлIхэм къазэрыщIэупщIэми. БлэкIа илъэсхэм ар 95-97-хэм къехыу щымытамэ, мы гъэм ар 51-нэ увыпIэм щытщ. Щхьэхуэу къыхэгъэщын хуейщ «Егъэджэныгъэ», «ЩIэныгъэ» унэтIыныгъэхэмкIэ КъБКъУ-р нэхъыфI дыдэхэм зэрыхабжэри. ЕджапIэр технологие Iэмал пэрытхэм хуэшэн хуейуэ зэригъэуврэ, и лэжьэкIэм хэпщIыкIыу зихъуэжащ, еджэныгъэмрэ къэхутэныгъэмрэ халъхьэ Iэмалхэр зэмылIэужьыгъуэ зэрыхъуам къыхэкIыу, а лъэныкъуэмкIэ гъэзауэ ирагъэкIуэкI лэжьыгъэри щIэхуэбжьащ. КъБКъУ-р къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщ къудейм къыщымыувыIэу, и пажэхэм зэрахалъытэр егъэджэныгъэм и фIагъхэр къэзыхутэ «Интерфакс» къэрал пщалъэри щыхьэт техъуэжащ. Абы зэрыжиIэмкIэ, КъБКъУ-м 44 - 45-нэ увыпIэхэр еубыд, а щIыкIэм тету къэрал еджапIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу лъэныкъуэ псоми пэрытыныгъэр зыубыдхэм яхохьэ, – жиIащ Квашин Виталий.
ЩIэныгъэ хасэм шэщIауэ щытепсэлъыхьащ КъБКъУ-м IэщIагъэ зэрырат программэхэмрэ студентхэм ехъулIэныгъэ пыухыкIахэр щагъэлъагъуэ дерс щхьэхуэхэмрэ къызэщIаубыдэ Iуэхугъуэхэр гъэкуун, абыхэмкIэ къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIын зэрыхуейм. А лэжьыгъэм гулъытэ хэха зэригъуэтыпхъэм тепсэлъыхьащ КъБКъУ-м экономикэмрэ стратегие зыужьыныгъэмкIэ и проректор Пщыгуэш Аслъэн.
– Ди еджапIэр зэрылажьэ къэрал программэхэмрэ IэщIагъэ зэрырат дерс щхьэхуэхэмрэ зэрыгъэпсами гулъытэ къызэрыхуащIым щхьэхуэу и гугъу сщIыну сыхуейт. КъБКъУ-м къыщIэтIысхьэхэми, ар къэзыухыу лэжьыгъэ къэзылъыхъуэхэми, хьэрычэтыщIэхэми, лэжьапIэ IэнатIэкIэ цIыхухэр къызэзыгъэпэщхэми абыхэм я мыхьэнэр зыхуэдизыр къагурымыIуэу щыткъым. Япэрауэ, сыт хуэдэ IэнатIэми и зыужьыныгъэр абы пэрыувэну цIыхум и щIэныгъэмрэ ар иджырей гъащIэм къызэрищтэнумрэ зэрелъытам псори дегупсысын хуейщ. ЩIэныгъэмрэ еджэныгъэмрэ иджы хуэдэу Iэпэгъу щызэхуэхъуа щыIэу къыщIэкIынукъым. ЕджапIэ къыщIэтIысхьэхэм дыкъыщIыхахыр еттыфыну щIэныгъэм щIэупщIэ иIэщи аращ, здэувыну лэжьапIэм къилъыхъуэр а щIэныгъэр зыгъэпс къэрал программэм къызэщIыдогъэубыдэри аращ. Сыт хуэдизкIэ мы унэтIыныгъэр къыдэмыхъулIами, дызэлэжьыни дызыхущIэкъуни щыIэщи, сыхуейт КъБКъУ-м и институтхэмрэ къудамэхэмрэ программэхэм я зэхэлъхьэным темыплъэкъукIыну, ирагъэфIэкIуэну, къагъэува Iуэхугъуэхэр къанэ щымыIэу ягъэзащIэу студентхэм есэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр иратыну. ЕтIуанэрауэ, ди пащхьэ къиувэ къалэнхэм ящыщщ RAEX-100-м и пщалъэ нэхъыщхьэхэм далъэщIыхьэныр, абыкIэ тхузэфIэкIыр къэдгъэлъэгъуэныр. Апхуэдэу «Медицинэ», «Щэнгъасэмрэ егъэджэныгъэмрэ», «ХьэщIагъэм епха Iуэхугъуэхэр», «Ухуэныгъэ» унэтIыныгъэхэмкIэ ди лъэкIыныгъэ псори утыку къитхьэу фIы и лъэныкъуэкIэ зыкъыхэдгъэщын хуейщ. Къэрал пщалъэр нэхъыбэу зэплъыр еджэныгъэм къигъэув Iуэхугъуэхэм ящыщу цIыхум и щыIэныгъэр езыгъэфIакIуэрщ, щIыналъэхэм я экономикэр къэзыIэтырщ. Зи гугъу сщIа унэтIыныгъэхэмкIэ, шэч хэмылъу, КъБКъУ-м пашэныгъэр щиубыдыфынущ, уеблэмэ нэгъуэщI еджапIэхэм яхузэфIэмыкIын Iуэху куэди къыщиIэтыфынущ. Псалъэм и хьэтыркIэ, сыт хуэдиз пэхуэщIэ диIэ, Iуащхьэмахуэ лъапэ и Iэгъуэблагъэр цIыху кIуапIэ щIыным теухуауэ?! Сыт хуэдиз программэ зэхэлъхьауэ щыIэ, Шэджэм псыкъелъэхэмрэ Шэджанэрэ зыплъыхьакIуэхэм гунэс ящыщIынымкIэ?! Щапхъэхэр нэхъыби пхуэщIынущ, ауэ къыхэзгъэща щIыпIэхэм я IуэхукIэ зэфIэхауэ щыIэ лэжьыгъэхэм фIы куэд къызэрырикIуэнум пцIы хэлъкъым.
Сыт тщIэн хуейр ахэр къыдэхъулIэн папщIэ? Псом нэхърэ нэхъыщхьэращи, зи фIагъыр къэтлъытэ дэтхэнэ IэнатIэми зэрызаужь щIыкIэм теухуауэ хъыбар пэжыр диIапхъэщ. КъБКъУ-м и къудамэхэм къалъытэну къапэщылъхэр зэхуахьэс къудейкIэ ирикъунукъым, атIэ языхэзми узыщыгугъ хъуну хэлъыр, ипэкIэ зымыгъэкIуатэр, мыхъуххэнур зэхэхауэ къахутэн хуейщ. Институтхэм къагурыIуапхъэщ я лэжьыгъэр зэраубзыху щIыкIэм КъБКъУ-м и пщIэр зэрелъытар. Псалъэм къыдэкIуэу къыхэдгъэщынщи, хьэщIагъэм епха IуэхугъуэхэмкIэ щIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зэрырат программэм къызэщIиубыдэн хуейщ ар лэжьыгъэ IэнатIэу зэрыщытымрэ абы епхауэ индустрие щхьэхуэхэр зэрылажьэмрэ. Ахэр зэпымыщIамэ, зым къыпкърыкIыу зыр мыгъэпсамэ, IэнатIэм зыужьыпIэ иIэнукъым. Къуэпсхэр мыпхуэдэущ зэрызэхэкIыр: зыплъыхьакIуэ къакIуэхэм я гъуэгупэр Iуащхьэмахуэ лъапэ хуэгъэзамэ, а гъуэгум къриубыдэу зыщаплъыхьыну щIыпIэхэри, щетIысэхыу зыщагъэпсэху хъуну IуэхущIапIэхэри, сымаджэщхэри, еIэзапIэхэри, шхапIэхэри, хьэщIэщхэри зыхуей хуэгъэзапхъэщ. Iуащхьэмахуэ лъапэ хуэкIуэ гъуэгум къуажэ зыбжанэ тесщ, я псэукIэ-щыIэкIэкIэ зэхуэмыдэу. Ахэр псори туризмэм къигъэув пщалъэхэм тегъэувэн, социльнэ IуэхутхьэбзэхэмкIэ щыщIэныгъэ щымыIэу гъэпсын хуейщ. Мыхэр зэрызэпыщIар, зэрызэдэлажьэр, щIэныгъэ зратым ахэр и есэныгъэхэм къызэрыхилъытэр программэхэмрэ дерс щхьэхуэхэмрэ къыщыхэдмыгъэщмэ, еджэныгъэм и фIагъыр къэзыхутэ пщалъэхэм щIыпIэ щIагъуэ щыдубыдынукъым. Абыхэм ди нэIэ тетын хуейщ. Апхуэдиз къыжысIар, икIэм-икIэжым, зыхуэкIуэр щIыналъэм и экономикэ зыужьыныгъэращи, бжыгъэ гъущэхэр зэхуэтхьэскIэ ирикъунукъым, къэралым щекIуэкI зэхьэзэхуэм дызэрыхэзагъэри, Iуэхугъуэ куэдкIэ дызэрынэхъыфIри къыхэщу лэжьыгъэ къэтIэтыну къытпэщылъщ. КъБКъУ-м и къудамэхэм я унафэщIхэр фыкъыхузоджэ фи лэжьыгъэхэр щIэвгъэхуэбжьэну, фхузэфIэкI къэвмыгъэнэну, – жиIащ Пщыгуэш Аслъэн.
ЩIэныгъэ зэхуэсым етIуанэу къыхилъхьа упщIэр зытеухуар гуманитар щIэныгъэхэр зэрырагъэдж щIыкIэмрэ абыхэм ягъуэтыпхъэ зыужьыныгъэмрэт. А Iуэхугъуэм ехьэлIауэ къэпсэлъащ КъБКъУ-м социально-гуманитар щIэныгъэхэмкIэ и институтым и унафэщI Тэмазэ Муслъим.
– Ди къалэн нэхъыщхьэхэм хыхьэр институтыр иджыри къэс зытета лэжьэкIэр тхъумэкIэрэ, зэры-КъБКъУ-уэ зытехьэ технологие Iэмалхэм гупсэхуу икIи зэрыуэзэрыбг къыхэмыкIыу тешэнырщ. Ар тхузэфIэкIыу щытмэ, КъБКъУ-р ди щIыналъэм и гуманитар центр пашэ зэрыхъунумкIэ шэч диIэкъым. Къытпэщылъхэм ящыщу сыт дызыхуэхьэзырыр? Псом япэрауэ, лъэпкъыбзэхэмкIэ щIэныгъэрэ IэщIагъэ етынымкIэ щIыналъэм щыIэ къудамэ закъуэр зыхэтыр КъБКъУ-ращи, а унэтIыныгъэр къызэтенэ къудей мыхъуу, зэредгъэфIэкIуэным, и лэжьэкIэм щIэщыгъуэ зэрыхэтлъхьэным, еджэныгъэм къыдэкIуэу, къэхутэныгъэ Iуэхури хэдухуэнэным дыхущIокъу. Ар къыдохъулIэ. Апхуэдэу дэ дыхэтщ адыгэбзэмрэ балъкъэрыбзэмкIэ Яндекс-зэдзэкIакIуэ программэр зэхэзылъхьэхэм, псалъэ гъэпсыкIэм и интернет-псалъалъэр зэхэзыгъэувэхэм, нэгъуэщIхэми. Мыхьэнэшхуэ идот щэнхабзэ пэхуэщIэхэмрэ лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэнымкIэ бжыгъэрылъанэ жыпхъэхэр зэхэлъхьэным. Дэ диIэщ адыгэ, балъкъэ, урыс щэнхабзэ центрхэр, абыхэм я лэжьакIуэхэр иужь итщ лъэпкъ щэнхабзэхэр интернетым къыщыгъэлъэгъуа зэрыхъуну Iэмал ехьэжьахэр къэхутэным икIи зэхэгъэувэным. Медиа IэнатIэхэм дадолажьэ, лъэпкъыбзэхэмрэ лъэпкъ щэнхабзэхэмрэ щIалэгъуалэм я гъащIэм зэрыхэтыр къэдгъэлъэгъуэн хуэдэу. Гу зылъывэзгъэтэнур къыхэзгъэща Iуэхугъуэхэр хъумэным теухуауэ иджыри къыздэсым дылэжьамэ, иджы егъэфIэкIуэным ди гупэр зэрыхуэдгъэзарщ. Дэ едгъэкIуэкI лэжьыгъэр Кавказ Ищхъэрэм и нэхъыфI дыдэхэм халъытащ, дяпэкIи нэхъри щIэдгъэхуэбжьэнущ, RAEX-100 егъэджэныгъэ пщалъэми дыкъызэрищтэнум дыхущIэкъунущ, – жиIащ Тэмазэ Муслъим.
КъБКъУ-м и доцент Михайленкэ Ольгэ и къэпсэлъэныгъэм къыхэщащ къэралпсо программэм къыдэкIуэу зихуэдэ щымыIэ щIыналъэ Iыхьэр куууэ къызэрыщыгъэлъэгъуар, апхуэдэ дыдэуи ар программэхэм къызэрыхэщыр.
– Лъэпкъ зэгурыIуэр дгъэбыдэн папщIэ, абыхэм я щыIэныгъэр зэтезыIыгъэ щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэми анэдэлъхубзэхэми яхуэфащэ пщIэ яхуэщIын хуейщ. Лъэпкъыщхьэр къэзыIэт Iуэхугъуэхэр хэмытмэ, ди щIыналъэр къэгъэнауэ, къэралым и цIыху пхуэгъэсэнукъым. Абы къыхэкIыу стратегие зэхэтлъхьауэ щытащ, студентым и гъэсэныгъэмрэ и щIэныгъэмрэ зыхуэдизыр къахутэу. Къыхэзгъэщыну сыхуейт студент 477-рэ лэжьапIэ IэнатIэкIэ къызэзыгъэпэщхэу еджапIэ унафэщIи 119-м дазэрепсэлъылIар.
Гуманитар щIэныгъэ иIэу ди еджапIэр къэзыуххэм пщIэ къыхуащI. Апхуэдэу еджапIэхэм я унафэщIхэм я нэхъыбэм (84,9%) ди студентхэр зэрыгъэсам, щэнхабзэ зэрахэлъым, сыт хуэдэ щытыкIэми екIуу къикIыжыфын щхьэкIэ щIэныгъэ зэрабгъэдэлъым и гугъу ящIащ. УнафэщIхэм ящыщ куэдыр (71,4%) хьэзырщ къыддэлэжьэну, зыхуэныкъуэ егъэджакIуэхэр гъэхьэзырынымкIэ дэ еджапIэ нэхъыщхьэу дыкъыхахыну. Ауэ а унафэщI дыдэхэм къыхагъэщащ зи узыншагъэкIэ сэкъат зиIэ сабийхэм ядэлэжьэну IэщIагъэлIхэр къазэремэщIэкIыр, еджапIэ дэфтэрхэр зезыхьэн, зыхуей хуэзыгъэзэн цIыхухэр зэрахуримыкъур, социальнэ лэжьакIуэхэр мащIэ дыдэу фIэкIа зэрамыIэр. Абы къикIыр сыт? ЕджапIэхэр лэжьакIуэ хуэныкъуэщи, студентхэр япэ курсым щыщIэдзауэ хуэгъэхьэзырын хуейщ IэнатIэм.
Практикэ дгъэкIуа ныбжьыщIэхэр зыхыхьа егъэджакIуэ гупым къащыхэнэ къыхокI. Дэри дгъэгушхуэн хуейщ щIалэгъуалэр: а практикэр зэрылажьэмкIэ тхылъхэм иттхэну, ар я стажым зэрыхыхьэр едгъэщIэну ди къалэнщ. Апхуэдэ щытыкIэм щIалэгъуалэр зыхуедгъаджэ Iуэхум къыхуигъэнэнущ, щIыналъэм имыкIыуи къринэнущ. Гуманитар щIэныгъэхэр зэредгъэджымкIэ КъБКъУ-м хьэкъ къытенэркъым, ауэ щIыналъэми и пащхьэ къалэн илъщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, социологхэр къалэхэм икIи къуажэхэм щIыпIэ унафэр щызехьэнымкIэ я IуэхущIапIэхэм ядэлажьэ хъунущ, филологхэр бзэр ирагъэдж къудей мыхъуу, ахэр бжыгъэрылъанэ IэмалхэмкIэ къезыгъэл пэхуэщIэхэм хэпшэфынущ, дерс зэмылIэужьыгъуэхэр щызэпыхьэ щIэныгъэхэм хуэIэижьхэм IT жэрдэмхэр къыхалъхьэфынущ. Дэ едгъаджэхэр зыхуедгъаджэм хуэдэ зыбжанэкIэ зэфIэкI яIэу доутIыпщри, щIыналъэм ахэр къигъэсэбэпыфын икIи лэжьапIэкIэ къызэригъэпэщын хуейщ, – жиIащ Михайленкэ Ольгэ.
Тэмазэ Муслъимрэ Михайленкэ Ольгэрэ я къэпсэлъэныгъэм ипкъ иткIэ КъБКъУ-м и ЩIэныгъэ хасэм «КъБКъУ-м щрагъэдж гуманитар щIэныгъэхэр 2030 гъэ пщIондэ зытетыну стратегие» дэфтэрыр къащтащ.
ЩIэныгъэ хасэм и лэжьыгъэм къриубыдэу кафедрэ зыбжанэм я унафэщIхэр хахащ, доцент икIи щIэныгъэхэмкIэ кандидат цIэхэр цIыху зыбжанэм иратащ.
ЗэIущIэм хэтахэм Алътуд Юрэ фIыщIэ яхуищIащ, кърахьэлIа лэжьыгъэмкIэ зэрыарэзыри къыхигъэщащ. Псалъэмакъым и кIэм абы къызэхуэсахэр щигъэгъуэзащ щIэуэ хахыжахэр зыхэт ЩIэныгъэ хасэм фокIадэ мазэм лэжьэн зэрыщIидзэнури.
