ДахэкIэ зи гугъу ящI адыгэ цIыху гуащIафIэхэм яхэгъэувэжын хуейуэ иджыри куэд дыдэ зэрыщыIэм шэч хэлъкъым. Абыхэм ящыщщ политикэ щхьэусыгъуэкIэ ягъэкIуэдауэ нобэр къыздэсым зи цIэ къыкъуэмыкIыжахэр, зи лэжьыгъэр зэгуэр утыку къихьа къудейуэ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу яIэщIэхужахэр, зи гуащIэдэкI дызыщыгъуазэхэм я щIэиным щIэрыщIэу ухагъэплъэжу нэгъуэщI фIыгъуэ куэд къызыкъуэкIыжхэр.
Меркицкэ Рашид 1912 гъэм Хьэтрамтыку къуажэм къыщалъхуащ. ЗэрыцIыкIурэ Рашид дихьэхырт IуэрыIуатэхэм, тхыдэжьхэм, лIакъуэ хъыбархэм. Псалъэр псэкIэ зыхэзыщIэ щIалэщIэм бгъэдэлъ зэчийм гу лъатауэ къыщIэкIынт къуажэ лIыжьхэми, зрашалIэурэ, блэкIам мащIэ-мащIэурэ хилъэсэж Натыхъуей хэкужьым и тхыдэм щIагъэдэIуэрт, щIыпIэхэм зэрахьэ цIэхэр ирагъащIэрт. Гур зэрыгъум дыгъур ирожэ, жаIэ… Хэт ищIэнт дадэхэм я гур зыхузым гъащIэр зэрыхуэкIуэнур, зэгуэр натыхъуейхэр минипщI бжыгъэкIэ зэрыса щIыгум зы адыгэ закъуи къызэримынэжынур?! Ауэ абыхэм я жылакIэ нэсу къэна Меркицкэр, къигъэщIар мащIэми, Натыхъуей хэкум и джакIуэ лъэщ хъуащ.
Хьэтрамтыку къуажэр иджырей Анапэ къалэм пэмыжыжьэу щысащ. Ар зэрыса щIыпIэм нобэ Суворово-Черкесский цIэр зезыхьэ урыс жылэ цIыкIур исщ. Зэгуэр адыгэ щIыгухэр а лъэныкъуэм нэсу зэрыщытам и щыхьэту Хьэтрамтыку къуажэ цIыкIур а щIыпIэм щыпсэурт, и бзэкIэ псалъэу, и хабзэхэр зэрихьэу. Ауэ ар зимыгуапэ щыIэти, Хьэтрамтыкур а щIыпIэм игъэIэпхъукIын хуейуэ къэрал унафэ къыдэкIащ: къуажэдэсхэр Адыгейм щыпсэу я лъэпкъэгъухэм яхыхьэжмэ, бзэри хабзэри къызэрызэтранэнур тегъэщIапIэ ящIри, илъэс минхэм зыщыпсэуа лъахэр 1924 гъэм ирагъэбгынат. Зыми жиIэртэкъым а щIыпIэхэм щIыдагъэ къызэрыщагъуэтар, абы пыщIа Iуэхухэр дяпэкIэ къызэраIэтынур, ауэ псоми къагурыIуэрт щхьэусыгъуэр бзэмрэ хабзэмрэ хъумэным зэрыщымыIэр…
ЦIыхухэм къызэранэкIын хуей адэжь-анэжьхэм я кхъащхьэм щIэрыщIэу хьэдагъэ тращIэжырт, игъащIэкIэ ямылъагъужыну щIыпIэжьхэм псэкIэ иужьрей фIэхъусыр ирахыжырт. А псор и нэгу щIэкIащ илъэс 12-м ит Рашид. Щыгъупщакъым икIи игу ихуакъым и адэжьхэм къыжраIар: Натыхъуей хэкур хэкIуэдэжми, натыхъуеищIыр зыми щремыгъэгъупщэ, абы и джэрпэджэж ирехъу, и гугъур адыгэ тхьэкIумэм зэи ирыремыгъэкI. ЛIыжьхэм я уэсятыр Меркицкэм къызыхуэтыншэу игъэзэщIащ.
Къуажэр къыздэкуэшыжа щIыпIэщIэм цIыхухэр мащIэ-мащIэурэ есэ хъуами, хуабжьу гугъу щехьащ. Шэдылъэхэр къэгъэIурыщIэн, къызэщIэхъае узыфэ зэмылIэужьыгъуэхэм я Iэпкълъэпкъыр пэщIэтыфу егъэсэн, щалъхуа хэкужьхэм къапыкIыу, жьэгу мафIэр щIэрыщIэу зэщIагъэнэжын хуейт. Сыт хуэдэ бэлыхьри яшэчащ, къащIэувэ щIэблэм я гур иудауэ гъащIэм хэмыувэн, абы увыIэпIэ дахэ щагъуэтын папщIэ. Адыгейм и Iэтащхьэу щыта Хьэхъуратэ Щыхьымджэрии и нэIэ ятригъэкIакъым щIыпIэщIэм къэкIуэжахэм. Абы и унафэкIэ натыхъуей щIалэгъуалэм ящыщу цIыху 30 ягъэхьэзырри, Краснодар, Тэн Iус Ростов, Мэзкуу дэт еджапIэ нэхъыщхьэхэм ягъэкIуащ. ЩIэныгъэрэ IэщIагъэрэ зрагъэгъуэту къэзыгъэзэжа ныбжьыщIэхэм IэнатIэ хъарзынэхэр зримыта щIагъуэ яхэтакъым. Меркицкэри яхэхуащ а гупым. Ар щIэтIысхьащ Краснодар къалэм дэт, егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтым. Хъарзынэу еджэныгъэр къезыхьэлIа Рашид Натыхъуей, Тохъутэмыкъуей, Щынджий къуажэ еджапIэхэм щылэжьащ, адыгэбзэмрэ урысыбзэмрэ цIыкIухэм яригъащIэу илъэс зыбжанэ ирихьэкIащ.
Меркицкэм занщIэу лэжьыгъэм гурэ псэкIэ зритащ. ЦIыкIухэм тхэкIэрэ еджэкIэрэ яригъэщIэн папщIэ, и гуащIэ еблэжыртэкъым. А зэрылажьэм хуэдэурэ, Рашид тхэным дихьэхащ. Абы и усэхэр, итхыжа IуэрыIуатэхэр, тхыгъэ кIэщIхэр «Адыгэ псэукIэ» хэку газетым щIэх-щIэхыурэ къытехуэ хъуащ. Апхуэдэу Меркицкэм и «Губгъуищ» усэр уэрэду ирахьэжьэри, мэкъумэш лэжьыгъэм епхахэм куэдрэ яжьэдэкIакъым. ЩIалэм и тхэкIэм зэпымычу зригъэужьырт, жыIэкIэм и пэжыпIэр къилъыхъуэрт, ар псалъэ зэгъэпэщам и жыпхъэм иригъэувэну иужь итт. ИкIи ар зыхущIэкъухэр псыхэкIуадэ хъуакъым. Тхэным дихьэх щIалэгъуалэм папщIэ къыдэкIыу щыта «Ди хэхъуэ» литературэ зэужьым абы и IэдакъэщIэкIхэр къытехуащ. Мис абы щыгъуэщ Рашид адыгэ тхакIуэ цIэрыIуэхэу Цей Ибрэхьимрэ Лъостэн Исуфрэ гу къыщалъатар, гугъапIэхэр иупх зэрыхъунур къащыгурыIуар. Нэхъыжьхэм Рашид нэIуасэ къащIри, чэнджэщ къратащ и зэфIэкIхэм хигъэхъуэну, бгъэдэлъ щIэныгъэр игъэкуууэ Мейкъуапэ дэт щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым лэжьапIэ къэкIуэну. Рашид кърахьэлIа чэнджэщхэр къищтащ. Мейкъуапэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтыр фIы дыдэу къиухри, институтым лэжьэн щыщIидзащ.
Меркицкэ Рашид щIэныгъэм лъэужьышхуэ къыщигъэнащ щыжытIэкIэ, япэу дигу къэкIыр институтым щыува япэ махуэхэм къыщегъэжьауэ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыжыным хуищIа хэлъхьэныгъэрщ. Адыгагъэм ныбжьэгъу щыпкъэ зэхуищIа щIалитIым – Меркицкэ Рашидрэ Уджыхъу Хъалидрэ – я фIыщIэ мыухыж хэлъщ кIахэ адыгэ псэлъэкIэ лIэужьыгъуэхэмкIэ тхыжауэ IуэрыIуатэшхуэ институтым и архив гъэтIылъыгъэхэм къызэрыхэнам. 1937 гъэм щIэныгъэхутэ IуэхущIапIэм къызэригъэпэщри, адыгэ къуажэхэм IуэрыIуатэр щызэхуахьэсыжауэ щытащ. Абы щыгъуэ ятхыжа IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ 800-м щIигъум щыщу 300-м нызэрыхьэсыр зи Iэрытхыр Рашидрэ Хъалидрэт. Унагъуэхэм зэрахыхьэу щыта щIыкIэхэм къыщегъэжьауэ нэхъыжьхэр къызэрагъэуэршэрым щыщIэкIыжу абыхэм зэрахьа хабзэ дахэр нобэр къыздэсым ар зылъэгъуахэм къаIуэтэж. Хы Iуфэм Iус шапсыгъхэм я деж къыщегъэжьауэ беслъэнейхэм я деж къэсу ахэр зыдэмыхьа къуажэрэ ямытхыжа хъыбар лIэужьыгъуэрэ щыIэкъым, жыпIэмэ ущыуэнукъым.
Мыбдеж сызыщыгъуазэ зы Iуэху щапхъэу къэсхьынут. Меркицкэ Рашид Ермэлыхьэблэ (иджы Армавир жыхуаIэм) и гъунэгъуу щыс адыгэ къуажэхэм щIэх-щIэхыурэ къакIуэрт. Абы IуэрыIуатэ къызыпихыжхэм яхэтт си адэшхуэм и анэ Табыщ Бэхъан, абы и шыпхъухэу Фаф, Къанитат, Дэгъужь сымэ. Мыхэр езыхэр псори жьакIуэт, уэрэдрэ пшыналъэу ящIэм гъуни нэзи иIэтэкъыми, къэкIуэху къэс зы щIэщыгъуэ куэд къазэрыкъуэкIынур ищIэу, къытригъэзэныр фIэфI дыдэт. КъызэрыщIэкIамкIэ, зэшыпхъухэм я анэшхуэмрэ Рашид и анэшхуэмрэ зы анэ къилъхуауэ зэшыпхъут, лIыхъужь уэрэдыжьхэм зи гугъу ящI Хьэнэщыкъуэ Кърымджэрий ипхъут.
IуэрыIуатэ тхыжыным лъагъунлъагъури къыдэкIуэу щIэныгъэлIым хьэкъитI апхуэдэ щIыкIэкIэ кърихьэлIэрт. Зэшыпхъухэм хъыбар къыщаIуати, уэрэд къыщыхадзи, зэштегъэууэ гушыIэ нэдыр къыщатIати, Рашид и щхьэр къимыIэту тхэрт. ПщIэнтIэпсыр езыкъуэкI щIалэм зи Iуэху зэрихуэм мыхьэнэшхуэ зэрыритыр къагурыIуати, нэхъыжьхэми жаIэм щIамыгъэхуабжьу, тхэр лIэщIыхьэн хуэдэу, IуэрыIуатэхэр зэпагъэувэрт. Зытхым зымащIэкIи гузэрыдзэ яригъэщIыртэкъым нанэхэм: жаIэр и щыпэзэхэхыу фIэкIа умыщIэну, «уа, сыту хьэлэмэт» жиIэурэ тхэрт. Мейкъуапэ къикIа натыхъуей щIалэр къуажэм къызэрыдыхьэу, зэшыпхъухэм языхэзым деж цIыху куэл къыщызэхуэсырт, хэт пщIантIэкум ису, хэт жыг жьауэм щIэсу, хэт чы бжыхьым пысу къаIуэтэжхэм едаIуэрт. Абыхэм я фIыгъэкIэ къуажэдэсхэм куэд ягу къинащ, нанэхэм я цIэр къраIуэурэ абыхэм я деж ахэр зэрыщызэхахар нобэми къыжаIэ. ЩIалэр тхьэмахуэкIэ щыхьэщIэрти, жэщ кIахэ хъуауэт къуажэм къыщыдэкIыжыр – и нэбдзыпэ зэтрилъхьауэ зыми иригъэлъэгъуакъым, теуэршэрыкIыуи гу зылъригъэтакъым, зэпымычу лажьэрт. И псэм кърихуэкIыу щытами, хэт ищIэн – еIэ-елъэрт, нэхъыбэм зэрыхунэсыным хущIэкъурт.
Меркицкэм итхар тIэу къритхыкIыжу хабзэ дахэ иIащ. Мис абы и фIыгъэкIэ, щIалэм и Iэрытххэр кIуэдакъым. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Хэкум къыщихьэм, зыр кIуэдмэ, адрейр къэнэнщ, жиIэри, институт архивым зы Iэрытхыр къыхинат, адрейр езым и унэ щигъэтIылъат. ЩIалэр набдзэгубдзаплъэу къыщIэкIащ – къуажэм ихьахэр лъэужьыншэу кIуэдри, архивым хилъхьахэр хъума хъуащ, адыгэ IуэрыIуатэ щIэныгъэм лъабжьэ быдэ хуэхъуащ.
Хэку зауэшхуэр къыщыхъейм, и узыншагъэм сэкъат зэриIэр щхьэусыгъуэ ящIри, Рашид дашакъым. Мейкъуапэ зэрыпхъуакIуэхэр гъунэгъу къыщыхуэхъум, институтым и архивыр зыгъэIэпхъуэхэм яхэтащ Меркицкэр – Iэрытххэри, дэфтэрхэри, тхылъхэри бийм къыщимыгъуэтын щIыпIэ щагъэпщкIури, Iэщэ къызыхуэщтэм ар къищтэри зауэм дэкIащ, апхуэдэ Iэмал зимыIэр щэхуу бийм езэуэну щалъхуа жылэхэм ягъэзэжащ.
Натыхъуей жылэр цIыкIу щхьэкIэ, колхозым Iэщ хъарзынэ иIэти, нэмыцэхэм IэщIамыгъэхьэн щхьэкIэ, бгым щагъэпщкIуну траубыдащ нэхъыжьхэм. А унафэр абыхэм ядиIыгъащ Рашид. ЩIалэ еджам и псалъэкIэ гъуэгуфIыр къыхахри, Iэщыр щтапIэ яхуащ. Къуажэм нэмыцэр къыщыдыхьэм, зыгуэрхэр абыхэм яхуэбзэгуфIащ, Рашид щIэныгъэ зэрыбгъэдэлъыр, Хэкум къыщыхъу куэдым зэрыщыгъуазэр жраIэри. Меркицкэхэ я унагъуэр унэм кърахури, нэмыцэхэм къаухъуреихьащ. ЩIалэр къадэлэжьэну щрахухьым, идакъым. «Си лъэпкъ сепцIыжыну, си напэ себэкъуэну апхуэдэу сагъэсакъым, сыфхуэлэжьэнукъым», – жиIэри. Апхуэдэу щиувыкIым, анэр гуIэжащ, жаIэр ищIэну елъэIуащ. Абыи хуикIуэтакъым Рашид. Асыхьэтым къуэм зыпщIыхэзыдза анэм нэмыцэр фоч дакъэкIэ еуэри Iуидзащ, джанэ цIахуцIэу унэм къыщIэкIа щIалэм фочышэр тригъэлъэлъащ… Ар и укIыкIэу Меркицкэ Рашид бийм екIуэдылIащ. ЯукIа щIалэм и хьэдэр къаплъэу нэмыцэхэм махуэ 15-кIэ щагъэлъащ, ани, къуэши, къуажэм щыщи бгъэдамыгъэхьэу. Иужьым лIыжьхэр табущхьэщэщу къыщылъаIуэм, къратащ, ауэ къуажэкхъэми ирагъэхьакъым, хадапхэм деж щыщIрагъэлъхьащ... Къуэр гъыбзэ кIыхьым хэту зыгъея анэ тхьэмыщкIэми и гум хуэшэчакъым къэхъуар, щIалэм и иужьрей увыIэпIэр зэригъуэту кIэлъыкIуэжащ…
Бийм пэщIэту зэуапIэм имыхьами, Рашид абыхэм зэрапэщIэувэн Iэщэ иIащ – щIэныгъэ. Ар дунейм къытезыгъэхьа Натыхъуей хэкуми къэзылъхуа лъэпкъми а щIэныгъэмкIэ яхуэлэжьащ, ар Iэщэ гуащIэти, абыкIэ бийри хигъэщIащ. Илъэс 30 фIэкIа иримыкъуу зэрыпхъуакIуэхэм яIэщIэкIуэда щIалэм и цIэр лъэпкъым щIыщымыгъупщэн Iэджэ фIыщIи бгъэдэлъщ. Абы и цIэр къыдэхыжыныр, ди щIэблэм егъэщIэныр хэт и дежкIи хьэкъщи, а хьэкъыр тщхьэщызыха, апхуэдиз гуащIэдэкIыр къытхузэзынэкIа Агъыржанокъуэ Симхъан хуэфащэ пщIэр къыпхуэмыIуэтэну инщ.
