Тхыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIа щIэныгъэлI, тхакIуэ, усакIуэ Нало Заур, псэужамэ и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 98-рэ ирикъунут. Ар ди тегъэщIапIэу дриплъэжыну дыхуейт Налом и тхылъхэм ящыщ зым, «Адыгэ псалъэгъэпсахэр» зыфIища, Налшык, «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм 2008 гъэм къыщыдэкIам.
- Мы тхылъым хэзгъэхьар е сызэрыцIыкIу лъандэрэ си гум къинэжа, е балигъ сыхъуа нэужь ди анэм, си лэжьэгъу гъукIэхэмрэ пхъащIэхэмрэ, IуэхукIэ лъэщапIэм къыщIыхьэ лIыжьхэм, щIалэхэм жаIэу зэхэсха е иужькIэ IуэрыIуатэр зэхуэзыхьэс экспедицэхэм, уэршэрхэм, ефэ-ешхэхэм, хасэхэм щызэхэсхыу стхыжа псалъэгъэпсахэращ, - щетх Налом итххэм ухэзыгъэгъуазэм.
Тхылъыр нэхъри купщIафIэ ещI жанркIэ зэхэгъэкIа Iыхьэ къэси хэзыгъэгъуазэ щхьэхуэ зэриIэжым.
- Япэ Iыхьэ - псысэжьейхэр (притчэ) тематикэкIи алфавиткIи е нэгъуэщI нагъыщэкIи зэхэдзакъым: псысэжьейхэр зэрыхуэзэкIэ зэкIэлъысхьащ, тхылъеджэхэр зы фабулэм е темэм темызэшэн щхьэкIэ, ауэ сюжет къызэрацIыхужын псалъащхьэ естащ, хъыбарым и щIагъми къызжезыIам и кодыр щIэстхащ. А псысэжьейхэр акъыли, гушыIи, ауани зыхэлъ хъыбархэщи, сэбэп къахьыну си гугъэщ: ахэр, псалъэжьхэм ещхьу, гупсысэр уи фIэщ зэращI Iэмалу е тегъэщIапIэу къагъэсэбэп. Псысэжьейхэм къапыувэ Iыхьэр «псалъэжьхэращ», ахэр миным щIегъу.
Псалъэжьхэм кIэлъыкIуэр щIэнIуатэхэращ. Мы сэ къэзгупсыса терминхэр зэкIуэцIыхыпхъэщ. Мыхэри псалъэжь лIэужьыгъуэщ, псысэжьейхэри нэщэнэхэри зэрыпсалъэжьым ещхьу. Ауэ псалъэжь щыпкъэхэр жанр зыщыплIу зэхэтщ. Мы иджыпсту сызытепсэлъыхьыр къащIыхэзгъэщхьэхукIар зытеухуакIэ зэхуэпкъус хъурти аращ, псом япэрауэ цIыху хьэлым, щытыкIэм, теплъэм теухуауэ.
Нэщэнэхэр, псалъэжьым и гъунэгъубзэщ, ар къащIыхэщхьэхукIар къэхъункъэщIэнхэм зэрытегъэпсаращ. Сэ зэхуэсхьэса гупым, дауи, нэщэнэ жанрым и ныкъуи, уеблэмэ и Iыхьэ щани къызэщIикъуэркъым, ауэ а тIэкIуми наIуэ къещI жанрым и купщIэри и гъэпсыкIэри, гъащIэм щиIэ мыхьэнэри.
Къуажэхьхэр, псалъэжьхэми хуэдэу, я куэдагъкIэ гъунапкъэншэт, ауэ къуажыхь джэгуныр щагъэтыжащи, къуажэхьхэри мэкIуэдыж. 1945 гъэм къыщыщIэдзауэ сэ абыхэм ящыщу къысхуэгъуэтыжар мы тхылъым хэзгъэхьа къудейращ. Сэ къысхуэгъуэтам нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ зэхуихьэсыфащ Къудей Зинаидэ «Адыгэ къуажэхьхэр». Налшык, «Эльбрус», 1997.
ПсынщIэрыжыIэхэр (псынщIэрыпсалъэхэр) жанр телъыджэщ, ауэ ахэри мэкIуэдыж. Сэ зэхуэсхьэсыфар 100 ирикъу къудейщ. Ахэр зыхуэгъэпсахэм теухуауэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, я къалэнкIэ IыхьиплIу гуэшащ: 1.Бзэгъэбзэрабзэхэр - нэхъыщIэхэм я бзэм зезыгъэужьхэр; 2. Бзэ къутэ бзэ щIыжхэр - псалъэхэр къэпсэлъыгъуафIэ зыщIхэр; 3. ПсынщIэрыжыIэ къуажэхьхэр - бзэри иригъэфIакIуэу, цIыхури игъэгупсысэу; 4. ЩIапщэм къыщагъэсэбэп псынщIэрыжыIэ дыхьэшхэнхэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, мыхэри ирикъуу зэхуэхьэса хъуакъым.
ГуIэ псэлъафэхэр (псалъэгъэпсахэр) 21-м нэдгъэсыфа къудейщ: ахэр Iыхьитхуу гуэшащ. Тхылъыр зэхуэзыщIыж псэлъафэ зэмылIэужьыгъуэхэр Iыхьэ щэщIу гуэшащ, - дыщегъэгъуазэ Заур и тхылъым. ЩIэныгъэлIым и IэдакъэщIэкI дэтхэнэми хуэдэу, къапщтэмэ пхуэмыгъэтIылъыж тхылъхэм ящыщщ «Адыгэ псалъэгъэпсахэр».
Мы зэм дэ мащIэу дызыхэIэбар «Псысэжьейхэр» Iыхьэм щыщщ.
Жьымыгъэхъу хущхъуэ
Еуэри, зыгуэрым тутын ищэрти, щэхуакIуэр къригъэхъуэпсэн щхьэкIэ, щытхъурт, жи:
- Дыгъу къуигъэдыгъуэркъым, жьы уигъэхъуркъым, хьэ къуигъэдзакъэркъым, - жиIэурэ. «Мыр сыту хущхъуэ бэлыхь!» - жаIэри, тутыныр зрапхъуащ.
- Дауэ? - жи.
- Зи дауэращ, - жи тутыныщэм, - уегъапсчэри уигъэжейркъым. УщымыжейкIэ дыгъу къакIуэмэ къощIэ. ЕтIанэращи, жьы уигъэхъуркъым, пасэу уегъалIэри. Хьэ къузэримыгъэдзакъэращ - сымаджэ уещIри баш къуегъащтэ: баш пIыгъыу хьэ къодзэкъэн!
ЩэхуакIуэм жиIэнур имыщIэжу къигъанэри, тутыныщэр ежьэжащ.
Аргъуеймрэ жыгымрэ
Аргъуей гуэр жьым ирихьэжьауэ ихьырт. ИпэкIэ плъэри, езым хуэзанщIэу зы жыг щыту къилъэгъуащ.
- Ей-ей, текI си гъуэгум, узоуд! - жиIэри Аргъуейр жыгым егуоуащ.
АрщхьэкIэ Жыгым зигъэхъеякъым. Жыгыр дыкъуакъуэти, Аргъуейр дыкъуакъуэмкIэ дихри ежьэжащ. Аргъуейр къеплъэкIри, Жыгыр дыкъуакъуэу щилъагъум, къызэкIиекIащ, жи:
- «ТекI», бжесIатэкъэ, насыпыншэ! - жиIэри. - Мис иджы уэ уи зэранкIэ узэгуэзудащ.
КъуиижьцIыкIу хъунщIакIуэр Iуегъэщт
Еуэри, жеIэ, мэлыхъуэ пщыIэ гуэрым мэл мин яIэт. Лэгъупэжьу ЛIыжьцIыкIу, мэлыхъуэу КъуиижьцIыкIу сымэ тест. ЛIыжьцIыкIу Iэзэу пцIы иупсырт, КъуиижьцIыкIу абы едаIуэурэ дыхьэшхырт. Арыххэу, «Ей!» - жеIэри зыгуэр къоджэ. КъуиицIыкIу щIожри - хъунщIакIуэ гуп щытщ!
- Фепсых, хьэщIэ лъапIэхэ, фынеблагъэ! - жи КъуиицIыкIу зигъэIужажэу. - Ди лэгъупиблыр фIэдзащ, ди гъэлъэхъуиблыр мавэ.
- Iау! - къоуIэбжь хъунщIакIуэм я гъуазэр. - Хэт апхуэдиз зэвгъэшхынур?
КъуиицIыкIу и Iэпэхэр щIигъашэурэ къребжэкI:
- Мо ЛIыжьцIыкIу, ЛIыжьныкъуэ, Дунакъей, Къемэт, Къетыкъуэ, Ламжьей, Ламбэч, Бэчтхьэгъу, Тхьэгъулъашэ, Лъашэмырзэ, Мырзэкъан, Къанщауэ, Щолэхъу, ЛъэхъупащIэ, ХьэщIэхуэфI, Фэлаушэ, Шэфэндырэ. Адрейхэри мыгувэу къытехьэжынущ: фынеблагъэ!
- Уэлэхьэ, мыбы дэ дишх щымыIэ. Чыху! - жаIэри, елъэдэкъауэщ аби, хъунщIакIуэ гупыр ежьэжащ.
