ЛIыгъэрэ гуащIэрэ

17 июля, 2026 - 13:56
Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр Москва деж 1942 гъэм къыщрагъэкIуэтыжа иужь, нэрылъагъу хъуащ КъуэкIыпIэ фронтым и кIыхьагъкIэ зэрызыщрагъэужьын къару зэрамыIэжыр. Гъэсыныпхъэр къазэремэщIэкIыр къафIыхыхьэжри, вермахтым унафэ къищтащ ди Хэкум и ипщэ лъэныкъуэмкIэ нэхъ тракъузэну. ЩIыдагъэм хуэкъулей Бакурэ Грознэрэ абыкIэт здэщыIэр… 
  Куэдым я плъапIэт
Фашистхэм а зэманым Сталинград къахуэубыдыну къащыхъурт. ЗэрагугъамкIэ, а къалэм генерал-полковник Паулюс Фридрих и 6-нэ армэм и закъуэ ираутIыпщмэ, бадзэуэгъуэм и 25-р къэмысу я дзэхэр Индыл псышхуэм зэпрыкIынут. 
АрщхьэкIэ, Кавказ Ищхъэрэм къащыпэщIэува советыдзэм и ерыщагъымрэ Воронеж деж къызэрыщызэтрагъэувыIамрэ зы хъужри, фашистхэм Сталинград къаубыдыныр псом нэхъапэу къалъытэжри, Гитлер и дзэпщхэм а лъэныкъуэмкIэ къаруущIэхэр яутIыпщу щIадзащ. А къалэм бадзэуэгъуэ мазэм тезэрыгуа дивизэхэр 30-м фIэмыкIыу щытамэ, абыхэм я бжыгъэр шыщхьэуIум - 69-м, фокIадэм - 81-м нызэрыхьэсат. 
АтIэми, «апхуэдиз гулъытэ а къалэм бийм щIыхуищIар сыт?» упщIэри къоув. И жэуапри зэхэгъэкIыгъуафIэ хуэдэщ: япэрауэ, Индыл и зэпрыкIыпIэхэр яубыдамэ, Совет къэралым и псы зекIуапIэ нэхъ ин дыдэр абыхэм «зэпаудырт». ЕтIуанэрауэ, фашистхэм КавказымкIэ ягъэзамэ, Сталинград щитIысыкIа советыдзэхэр я щIыбагъ къыдэхутэрт. Ещанэрауэ, а къалэр къызэраубыду, Япониемрэ Тыркумрэ нэмыцэхэр къагъэгугъат ди къэралым къытеуэну. Абы папщIэ, Тыркум езым и гъунапкъэм дивизэ 28-рэ къыIуишагъэххэт.
Ди планетэм къыщыдэкI газетхэм я нэхъыбэм «Сталинград» псалъэр текIыртэкъым, радиом едаIуэхэми я тхьэкIумэ икIыртэкъым. Абы щыгъуэми Гитлер и гъуэр здэщыIэ Берлин къалэшхуэм щылажьэ радиом 1942 гъэм фокIадэм и 15-м мыр къитат: «Африкэ Ищхъэрэм щекIуэкIхэм мыхьэнэ яIэ щхьэкIэ, Дунейпсо зауэм дежкIэ Сталинград къыщыхъухэр нэхъыщхьэжщ». 
Ди тIасхъэщIэххэм яхузэфIэкIат фашист унафэщIхэм я «щэху» къатIэщIыну. Нэмыцэхэм ипщэ лъэныкъуэмкIэ ебгъэрыкIуэну зэрамурадыр Совет къэралым и Штаб Нэхъыщхьэм 1942 гъэм и мазаем къыIэрыхьащ. 
Гъатхэпэм и 23-м Ставкэм къыхуагъэхьа тхыгъэм итт фашистхэм ипщэ лъэныкъуэмкIэ удынышхуитI ди къэралым кърадзыну зэрагугъэр. АтIэми, советыдзэм и унафэщIхэм, СССР-м ЗыхъумэжыныгъэмкIэ и къэрал комитетым и УнафэщI Сталин Иосиф я пашэу, къызэралъытэмкIэ, нэмыцэхэр иджыри МосквакIэт здеIэнур. А Iуэху еплъыкIэм къыхэкIыу, Дзэ Плъыжьым и фIыпIэр Москва и Iэхэлъахэм щаIыгът.
А зэманым Сталинград зыщызыгъэбыда совет дзэлIхэр къатегуплIэхэм нэхърэ хуэдэ 1,7-кIэ, топ лIэужьыгъуэрэ танкыу дыдейхэм яIар – 1,3-кIэ, кхъухьлъатэхэмкIэ – 2-кIэ нэхъ мащIэт. 
Бадзэуэгъуэм и 17-м генерал-полковник Паулюс Фридрих зи пашэ 6-нэ нэмыцэ армэм IущIар советыдзэм и 62-нэ, 64-нэ армэхэм я гупжьейхэрщ. Ар и щIэдзэкIэт Хэку зауэшхуэм щыгъуэ жэщ-махуэ 200-кIэ екIуэкIа и зэхэуэ иным.
Сталинград бийм IэщIыхьамэ, ди къэралым къыпэплъэр къэщIэгъуейт. АрщхьэкIэ, сыт ямыщIами, фашистхэм ялъэкIакъым Индыл Iуфэ Iут къалэшхуэр яубыдын. ХэщIыныгъэу ягъуэтар куэдыIуэти, я зенитнэ часть гуэрым хэт, зи цIэр къахуэмыщIа унтер-офицерым мыр итхат: «Си щхьэфэцым зресэ, гъуэгум Iут машинэхэм ди хьэдэхэр ярызу щыслъагъукIэ!»
КъазэрыхущIэкIар зыпэмыплъат
Сталинград гугъуехьышхуэм пэщIэуват. ШыщхьэуIум и 23-м советыдзэхэм я «кIапсэ» быдэр фашистхэм пхратхъащ. Тэн Iуфэм щызауэ 65-нэ армэр адрейхэм къалъэмыIэсыж хъуащ. Къэунэхуа зэхуакум Паулюс и танкыдзэм зыкъыдидзэри, и гуп пэрытхэр къалэм ищхъэрэкIэ Индыл и Iуфэм Iухьащ.  
Зы махуэм къриубыдэу, нэмыцэ кхъухьлъатэхэр къалэм мини 2-м нызэрыхьэскIэ щхьэщыхьащ. Зэ еплъыгъуэкIэ, къалэшхуэр мафIэ лыгъейр къызыхэлыпщIыкI хы къэукъубеям ещхьт. Унэхэм я закъуэтэкъым исыр, атIэ щIылъэри Индыл и псыщхьэри мафIэ лыгъейт: бийм щIыдагъэ зэрыт хъумапIэхэмрэ ахэр къызэрырашэкI кхъуафэхэмрэ къигъауэрти, мафIэр зыщIэна щIы дагъэр уэрамхэм ирижэрт, Индыли хэлъадэрт…
Ар зи нэгу къыщIэувэ фашистхэм епIэщIэкIыу Гитлер хъыбар Iэрагъэхьат: «Уи пащхьэ быдапIэр щидгъэтIылъыкIащ», - жаIэри. АрщхьэкIэ абыхэм я гугъапIэр къайхъулIакъым. Нэмыцэхэм сыт хуэдэ Iэмал къамыгъэщхьэпами, быдапIэдэсхэмрэ дзэлIхэмрэ гужьейуэ къалэр ябгынакъым. 
ЗыхъумэжыныгъэмкIэ къалэ комитетым шыщхьэуIум и 25-м Сталинград дэсхэмрэ зауэм Iутхэмрэ захуигъэзащ быдапIэр бийм ирамытыну къыхуриджэу. 
МафIэмрэ Iугъуэмрэ зэщIаубыда уэрамхэм махуэ къэс цIыху мини 6-м нэблагъэ къыдыхьэрти, фашистхэр зымыгъакIуэ мывэрэ кIэрыхубжьэрыхукIэ зэрагъэубыда чохэр (баррикадэхэр) яухуэрт. КIуэтэху къалэм нэхъри быдапIэ теплъэ иIэ хъурт… 
ФокIадэм и 10 – 12-хэм бийр къалэшхуэм и уэрамхэм дэзэрыгуащ. «А Iуэхум Сталинград щыIэ щытыкIэм зригъэхъуэжакъым, цIыхухэри зэхэзежэ ищIакъым, - игу къигъэкIыжырт маршал Василевский Александр. – Къалэдэсхэм ящыщ куэд, дэIэпхъукIын ямыдэу, быдапIэхъумэхэм яхыхьэрт, заводхэм щылэжьэну кIуэрт».
Фашистхэм къалъытэрт къалэшхуэм къыхэнэжа щымыIэу. Езыхэри хуейт къалэкум псынщIэу нэсыну. Нэмыцэхэр зэрегъэфарэ щIыкIэншэу, Iупэ пшынэм кърагъэкIым дежьууэ, машинэхэм къелъэрэ къафэу къэблагъэрт. АрщхьэкIэ абыхэм я IутIыжыгъуэм щIэх кIэ игъуэтащ, унэ къуагъхэмрэ щIытIхэмрэ къакъуэукI совет дзэлIхэм шэр къытрагъэлъалъэу зэрыщIадзэу. Зыпэмыплъа «уэшхым» нэмыцэхэр щэ бжыгъэкIэ ириудырт…
Къалэ комитетым зэрызахуигъэзам тету, 62-нэ, 64-нэ армэхэм къалэдэсу мин 75-м щIигъу къахыхьат. Бийм дежкIэ ар фIэщщIыгъуейт. 6-нэ армэм и япэ адъютант Вольф Адам итхыгъат: «ЛэжьакIуэ щыгъын зыщыгъхэм я хьэдэ диижахэр адэкIэ-мыдэкIэ щыплъагъунущ. Абыхэм къаIэщIэна фочхэмрэ кIэрахъуэхэмрэ иджыри быдэу яIыгъщ. Танк къутар зэзыгъэпэщыжыну зезыгъэзыха лэжьакIуэхэм ажалыр къащылъэIэсым, зэрыщыта дыдэм хуэдэу зэфIэту, я Iэпкълъэпкъ узджынтыжахэр щытщ. Апхуэдэ теплъэгъуэ гущIыхьэ абы ипэкIэ зыщIыпIи щытлъэгъуатэкъым…». 
Индыл псышхуэм деж щекIуэкIа зэхэуэ кIыхыр икIи гущIэгъуншэр зэфIэкIащ абы ипэкIэ совет цIыхухэм ямылъэгъуа текIуэныгъэшхуэкIэ. Махуэ 200 зыхьа а зэпэщIэувэныгъэм зэдыхэтащ цIыху мелуани 2-м щIигъу. 
Сталинград зэхэуэм иужькIэ, Хэку зауэшхуэм и мызакъуэу, ЕтIуанэ Дунейпсо зауэр зэрекIуэкIми зихъуэжащ… 
КЪУМАХУЭ Аслъэн.
  • 11 просмотров
Поделиться: