Бзищ зыщIэр къахощ

 «Анэдэлъхубзэхэм я хъугъуэфIыгъуэ къигъэхъуапIэ: хъумэн икIи зегъэужьын» дунейпсо конференц щекIуэкIащ Саранск къалэм. Дызэрыт гъэр Урысей лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсу зэрыщытым нэмыщI, ар икIи епхат Лъэпкъыбзэхэм я илъэсипщIыр ди къэралым зэрыщекIуэкIым.

Конференцым и лэжьыгъэм хэтащ щэнхабзэм, егъэджэныгъэм, щIэныгъэм, информацэм епха эксперт 300-м нэс, Урысейм и щIыналъэ 34-м, хамэ къэрал 31-м къикIауэ: Азербайджаным, Анголэм, Аргентинэм, Бразилием, Вьетнамым, Замбием, Камеруным, къинэмыщIхэм. 

Конференцым и хьэщIэ лъапIэу щытащ ЮНЕСКО-м и 43-нэ сессием и Секретарь нэхъыщхьэ Хандкер Мухьэмэд ТIалхьэрэ Анголэм щэнхабзэмкIэ и министр Зау Филиппрэ. 

Урысейм и Лъэпкъхэм я унэм и унафэщI Баринов Игорь къызэрыхигъэщамкIэ: «Лъэпкъыбзэхэм я илъэсипщIым фIыуэ къыздихьахэм ящыщщ бзэм епха жэрдэмхэр щхьэхуэ-щхьэхуэу кърахьэжьэ Iуэху зыбжанэу зэрыщымытыжыр. Къэралым, жылагъуэм, хьэрычэтыщIэхэм зэдэлэжьэн зэрыщIадзам и фIыгъэкIэ, Урысейм щызекIуэ бзэхэр хъумэныр зы  унафэм екIуалIэу хъуащи, абы фIым ущегъэгугъ».

Дызытепсэлъыхь конференцым къыщаIэта псалъэмакъым пэджэжу пхужыIэнущ Интернетым хэIущIыIу щыхъуа, РАН-м ОкеанологиемкIэ и институтым и унафэщI, Башкортостаным и ЩIэныгъэ Академием и унафэщIу щыта, хамэ къэралхэм къыщацIыху академик Нигматулин Роберт и псалъэхэр. «Урысейр: зэмыщхьыныгъэм къыхэкIа зэкъуэтыныгъэ» зыфIащауэ щыта урысейпсо конференцым  щIэныгъэлIыр жьакIуэу щытепсэлъыхьауэ щытащ лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэр зэрыкIуэдыр уигу тебгъахуэ зэрымыхъунум.

«Сэ сыпсэлъэну утыкум сыкъихьэнутэкъым, зи гугъу сщIыну сызыхуей гуэр къызэрынэм гу лъызмытамэ, - жиIащ Нигматулиным. – Ар къызыгурыIуапхъэхэм иджыри къафIэIуэхуркъым. Зи гугъу сщIынур ди лъэпкъыбзэхэрщ. Сэ зэрысщIэмкIэ, тэтэрхэм, башкирхэм, адрей финно-угор бзэхэм ирипсалъэхэм я гугъу сщIыххэркъым,  я процент  80-м я анэдэлъхубзэмкIэ зэгуэкIуам «фIыуэ узолъагъу» жраIэжыфыну си фIэщ хъуркъым. Сэ сыурысщ, ауэ сыкъызытехъукIахэм (тэтэрхэмрэ башкирхэмрэ иджыри зодауэ щIэныгъэлIыр къызыхэкIар ди лъэпкъырщ жаIэри – Ч. М. ) я щIыхуи стелъу къызолъытэри, аращ мыр щIыжысIэр. Гу лъыптэу, Тэтэрстанми, Башкортостанми анэдэлъхубзэ щезыгъэджхэм зэуэ я лэжьапIэхэр яфIэкIуэдащ. ГурыIуэгъуэщ, лъэпкъыр игъащIэкIи псэунукъым. Лъэпкъым и кIуэцIым щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр нэхъ гъащIэ кIыхьу къыщIэкIынщ. Дауэ хъуми, илъэс къэс бзэ гуэрхэр кIэроху. Дэри игъащIэкIи дыпсэунукъым. ИтIани, дызэрылIэжынур тщIэ пэтми, ди узыншагъэм дыкIэлъоплъ. Лъэпкъыбзэхэри зэрыхъукIэ нэхъыбэрэ къызэрызэтенэным Iэмал имыIэу  елIэлIэн хуейщ. Урысыбзэми зэлэжьын имыIэу щыткъым, абыи лъэпощхьэпо и куэдщ. Языныкъуэ ди щIэныгъэлIхэм урысыбзэр къагъанэри, я тхыгъэхэр инджылызыбзэкIэ ягъэхьэзыр. ЩIэныгъэм и дунейм урысыбзэм къыщыщхьэщыжыпхъэщ.           Зумыгъэужьмэ, и мыхьэнэхэм зумыгъэубгъумэ, дэтхэнэ бзэри икIуэтынущ, урысыбзэм и Iуэхури аращ зэрыщытыр. Лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэм я гугъу умыщIыххэ.

 Лъэпкъыбзэхэр бджыныр пщIэ зыпылъ Iуэху щIын хуейщ. Бзищ зыщIэ цIыхум – урысыбзэмрэ анэдэлъхубзэмрэ зы хамэ къэралыбзи къадэкIуэу – хуащI пщIэр нэхъ ину щрет. Апхуэдэ Iэмал езытыф школхэр япэ игъэщыпхъэщ, еджапIэ нэхъыщхьэхэми нэхъ тыншу щIагъэтIысхьэу.

Сэ ныбжьэгъу  зыбжанэ сиIэщ, лъэпкъ школхэр къаухауэ. Си егъэджакIуитI-академикхэм зым ермэлы школ, адрейм – узбек школ къиухащ. Ахэр Урысейм къыщыIэпхъуам щыгъуэ,  я урысыбзэмкIэ адрейхэм къакIэрыхурт.  Ауэ зэман дэкIа нэужь, илъэс 30 щрикъуахэм деж, я урысыбзэр урысхэм ейм нэхърэ нэхъыфI хъуауэ щытащ.

Бзэ зыбжанэм урипсэлъэфыным а зы цIыхум и закъуэкъым лъагэу иIэтыр. Ар къэралым и къарущ. Сыту жыпIэмэ, къэралым щIэныгъэрэ зэчийрэ зыбгъэдэлъ цIыху нэхъыбэ исыху, ди Хэкур нэхъ лъэрызехьэ хъунущ. А лъэныкъуэмкIэ фIыуэ дыкъыкIэрыхуащи, абы егъэлеяуэ уегъэнэщхъей».

 «Лъэпкъыбзэхэр езыхэм я гукъыдэжкIэ яджын» унафэр 2018 гъэм къыщыдэкIам щыгъуэ, Нигматулиныр абыкIэ мыарэзыуэ къэпсэлъауэ щытащ, и еплъыкIэр щапхъэкIэ щIигъэбыдэжу: «Башкортостаным сыщыщылажьэм щыгъуэ, къуажэ гуэрым и колхоз унафэщI зэзгъэцIыхуат, Сафин си гугъэжт и унэцIэр. Зэгуэр абы сеупщIащ: «Уэ утэтэр, хьэмэ убашкир?».

«Сыудмуртщ, - жиIащ. – Унагъуэм удмуртыбзэкIэ дыщопсалъэ. Къуажэм сыдыхьэмэ, тэтэр-башкирыбзэкIэ допсалъэ. Районым сыкъакIуэмэ, урысыбзэм сытохьэ». Адрейхэм фIыкIэ къазэрыхэщрат абы гу щIылъыстар. Псом нэхърэ нэхъ губзыгъэт. Бзэм ирипсалъэ цIыхухэр уэрамым къакIухьри дэтщ, ар къэгъэсэбэпын хуейщ. ЗэгъэщIэн хуейщ лъэпкъыбзэхэр псори. Абы лъэпкъыр нэхъ губзыгъэ ищIын фIэкIа, зэраныгъэ къишэнукъым. «Сыт лъэпкъыбзэхэр зэрытщIынур?» - жызыIэхэм уедаIуэ хъунукъым. Уеблэмэ лъэпкъыбзэм ирипсалъэ депутатхэм ахъшэ нэхъыбэ естынт. ЦIыхухэр дегъэхьэхын хуейщ я бзэр яджыным. Абы ухуэзышэнур гъэсэныгъэм и закъуэщ. Ар зэдмыгъэхъулIэфмэ, акъылыншагъэм, Iиманыншагъэм дыхуэкIуэну аращ, абы къэралыр нэхъ быдэ ищIынукъым». 

ЧЭРИМ Марианнэ.