Археологием зыщIэзыгъакъуэщ

Кхъэхалъэжьхэм я гущIыIукIэ дращIея адрей ухуэныгъэ абрагъуэхэм яхуэмыдэу, Хеопс ейм пэш зэпыгъэщхьэхукIа зыбжанэ хэтщ. БлэкIам къызэригъэлъэгъуэжымкIэ, ди лъэхъэнэм и IX-нэ лIэщIыгъуэм а пирамидэм къыщагъуэтащ Хеопс фирхьэунымрэ Пащтыхь Гуащэмрэ я «лэгъунэхэмрэ» Пэшышхуэ гъэлъэгъуапIэмрэ. Ахэр еджагъэшхуэхэм япэ дыдэу къыщаплъыхьар XIX-нэ лIэщIыгъуэм икухэрщ. АтIэми, апхуэдиз зэман зэрыдэкIауэ, ухуэныгъэ абрагъуэм къинэмыщI пэш щхьэхуэхэри зэриIэм къыхэкIыу, абыхэм ящыщу езы фирхьэуным кхъэлэгъунэу «хуагъэлъэгъуар» дэтхэнэр арами щIэныгъэрылажьэхэмрэ лъахэджхэмрэ нобэр къыздэсми яхузэхэгъэкIакъым.

Ауэ щыхъукIи, щIэныгъэр адэкIи мэбакъуэ. АбыкIэ щыхьэтщ Япониемрэ Франджымрэ я физикхэм мюоннэ сканированиекIэ Хеопс и пирамидэм гъуэжлау абрагъуэу къыщалъыта ку нэщIышхуэ къызэрыщахутар. АбыкIэ хъыбар ирагъэщIащ Nature журналым. 

2015 гъэм къыщегъэжьауэ зи яужь ит лажьэ ScanPyramids Iуэхум и зы Iыхьэщ илъэс зыбжанэ ипэкIэ ирагъэкIуэкIа сканированиери. ЩIэныгъэрылажьэхэм къалэн зыхуащIыжащ фирхьэунхэу Хефренрэ Хеопсрэ я пирамидэхэу Гизэ щIыгум итхэм, къинэмыщIауэ «Къутахуэ», «Тхьэмбылыфэ» ухуэныгъэ абрагъуэхэу Дахшур щIыналъэр зи хэщIапIэхэм я лъабжьэхэм унэ кIуэцI гъэпщкIуахэр къыщалъыхъуэну. 

Зи гугъу тщIы Iуэхум хыхьэу физикхэм къагъэсэбэпыр «инфракраснэ термографие», «мюоннэ радиографие», «3D-реконструкцэ», «лидар-сканирование», «мюоннэ томографие» Iэмалхэрщ. 

Хьэрш мэскъалхэр, Дыгъэм къыпкърылындыкIхэри абы и къэухьым (и системэм) адкIэжкIэ къикIхэри, и нэхъыбапIэм зэрызэхэтыр протонщ. ЩIым и хьэуам къыхыхьэ мэскъалым гуащIагъэшхуэ зэрыпкърытым къыхэкIыу, абы езым хуэдэ нэгъуэщI «цIыкIужьейхэри» къегъэщI, я нэхъыбэр пионрэ мюону. Иужьрейхэм аргуэру нэгъуэщI мэскъалхэр дунейм къытрагъэхьэ. Минусу зэщIэузэда мюонхэр уэгум зэритыр секундэм и мелуан бжыгъэ къутахуэм къызэщIиубыдэ зэман кIэщI дыдэм хуэдизщ. Ахэр, ди планетэм тет цIыхухэми, псэущхьэхэми, жыгхэми, къэкIыгъэхэми зэран лъэпкъ къахухэмыкIыу, зыхуэзэ псоми якIуэцIропсыкI. Нэхум зэрызидзым и хуабжьагъым хуэдиз дыди яIыгъщ. 

АтIэми, езы мэскъалхэр пкъыгъуэ Iувхэм щапхрылъэтыкIкIэ, я гуащIагъым и Iыхьэ гуэр абдежым къыщагъанэ, щафIокIуэд. Абыхэм я апхуэдэ «шыфэлIыфэмрэ» я зыкъэгъэлъэгъуэкIэмрэщ физикхэм щIэгъэкъуэныфI яхуэхъури къагъэсэбэпри. Я IэмэпсымэхэмкIэ мюонхэм я зыгъэзэкIэм кIэлъыплъурэ, Iуэхум пэрытхэм къахутэ мафIэбгхэм, тхыдэм щыщ хъужа Мысырым, майе, ацтек къэралыгъуэжьхэм мывэм къыхащIыкIа я ухуэныгъэ быдэхэм хащIыхьауэ щыта ку нэщIышхуэхэр. 

«ИкъукIэ дызыгъэгушхуэщ, зыпхрыкIми къыщымынэ мюонхэм я гуащIагъым щыщ гуэрхэр абдежым къызэрыщагъанэр, - жеIэ хьэршым къикI маскъалхэр джыным дихьэх, США-м и Техас штатым и университет нэхъыщхьэу Остин къалэм дэтым щылажьэ физик Швиттерс Рой. 

Пасэрей щIэиныр джыным куэд щIауэ яужь ит еджагъэшхуэ, Инджылызым и Бристоль къалэм дэт университетым щылажьэ Додсон Айдан къызэрибжымкIэ, метр 30 зи кIыхьагъыу къахута ку нэщIышхуэм «къыдгуригъэIуэфынущ» езы пирамидэр щызэтралъхьэм къагъэсэбэпауэ щыта Iэмалхэр зыхуэдэри, фирхьэуным и кхъэлэгъунэр здэгъэзари, адрей къамыхута пэшхэр здэщыIэри.