Къаплъэным и махуэ

Мыр, зы гъэ къэмынэу, бадзэуэгъуэм и 29-м къэралхэм я нэхъыбэм щагъэлъапIэ.

2010 гъэм, «Къаплъэнхэм я саммит» зыфIащу, Санкт-Петербург щызэхаша зэIущIэм щызэхалъхьат 2010-2026 гъэхэм тращIыхьа программэу къаплъэн лъэпкъыгъуэхэм ящыщу дэнэ лъэныкъуэкIи щыIэхэм я бжыгъэр гъэбэгъуэжын зэрыхуейм теухуар.

А псэущхьэр бзэхыжыпэнымкIэ гузэвэгъуэ зэрыхэхуар, ар къэмыгъэхъунымкIэ Iэмалрэ хэкIыпIэу щыIэхэм яхуэгъэза нэтынхэмрэ дерсхэмрэ телевиденэкIи радиокIи а махуэм техуэу къагъэлъагъуэ, къат, концертхэр адэкIэ-мыдэкIэ щокIуэкI, хьэкIэкхъуэкIэ тэхъуанэу «зоопарк» жыхуэтIэхэм Iуэхум хуэгъэпса тыгъэ цIыкIухэр щагуэш.   

Къаплъэнхэр узэщакIуэ мыхъун псэущхьэу хэгъэгу куэдым я хабзэгъэув тхылъхэм иратхащ. А Iуэхум ехьэлIа сатырхэм дащрохьэлIэ Урысей Федерацэм и Тхылъ Плъыжьми Псэущхьэхэр хъумэнымкIэ дунейпсо зэгухьэныгъэм и дэфтэрми. КъимыдэкIэрэ, къаплъэнхэм ещэкIуэныр дэнэ лъэныкъуэкIи щызэпыгъэуным ехьэлIа хабзэр 1947 гъэ лъандэрэ ди планетэм тет къэрал псоми (ахэр здэщыIэхэм) щызокIуэ.

Ди жагъуэ зэрыхъущи, ЩIы Хъурейм и щIыгу «дэгухэмрэ» цIыхухэр зэран зыхуэмыхъуфу къыщызэтена Iэхэлъахэхэмрэ къаплъэнхэм ящыщу мы зэманым хуэзэу къащыхуэбжар, псори зэхэту, мини 4,5-м нызэрыхьэсщ. АтIэми, зы илъэсым къриубыдэу а бжыгъэм куэду зэрыхэмыхъуэр къэтлъытэмэ, зи гугъу тщIы псэущхьэ гъэщIэгъуэнхэм я къэкIуэныр узыгъэпIейтейщ.

ЩIэныгъэлIхэм къызэрабжамкIэ, ди планетэм къаплъэну тетам я бжыгъэм иужьрей илъэсищэм къриубыдэу хуэдэ 25-кIэ кIэрыхуащ. ЗэрыжаIэмкIэ, а псэущхьэ телъыджэхэр нэхъыбэу зэтезыукIэр хабзэм емыдаIуэу абыхэм ещакIуэхэрщ. 

Мыдрейуэ, ди гуапэ зэрыхъунщи, УФ-р халъытэ зи гугъу тщIы хьэкIэкхъуэкIэхэр нэхъ къыщызэтена, щахъумэ икIи зыхуей нэхъ щыхуагъазэ хэгъэгухэм. ЖытIам къыдэкIуэу къэдгъэлъэгъуэнщи, дуней псом щынэхъ ин дыдэ «амур» лъэпкъыгъуэм щыщу дэнэ лъэныкъуэкIи къыщызэтенам я процент 95-м (псори зэхэту я бжыгъэр 600-м нызэрыхьэсщ) я хэщIапIэр здэщыIэр ди къэралым КъухьэпIэ ЖыжьэмкIэ щыIэ и щIыгурщ.

Лъэпкъыгъуэхэр зэщхькъым

Къаплъэныр щIым щызэхэзекIуэ псэущхьэ нэхъ «домбей» дыдэхэм хабжэ. Хъум и хьэлъагъыр килограмм 275-м ноблагъэ (килограмм 320-м щыфIэкIи къохъу), и пкъым и кIыхьагъыр метри 2,5-м къыщыщIэдзауэ метри 2,8-м щынэблагъи щыIэщ, и щхьэр здэгъэзамкIэ щIым къыщегъэжьауэ метрым щIигъу щилъагагъщ.

Я фэм хэплъагъуэ кусэ зэмыфэгъухэм я зэхэлъыкIэ–зэхэухуэнэкIэр лъэпкъыгъуэ къэс зэхуэдэкъым, иризэхэбгъэкIынуи тыншщ.

Къаплъэн лIэужьыгъуэу мы зэманым къызэтенар 6 къудейщ (нэхъапэхэм зэхэтцIыхукIыу къыддэгъуэгурыкIуа 9-м ящыщу).

  Ди планетэм къыщызэтенар

    Малайзие къэралым узыщрихьэлIэ лъэпкъыгъуэр а хэгъэгум хыхьэ Малаккэ хытIыгу ныкъуэм «щыхэгъэрейщ».

 Китайм узыщыхуэзэр лIэужьыгъуэ щхьэхуэщи, а хэкум и цIэр фIащащ.

 «Бенгалие» къаплъэныр и бжыгъэкIэ ди планетэм щынэхъыбэ дыдэщ, Непалыр, Индиер, Бангладешыр, Бутаныр и зекIуапIэщ. 

Вьетнам, Лаос, Камбоджэ, Таиланд, Мьянмэ хэгъэгухэм узыщыIущIэ лIэужьыгъуэм «индокитай» фIэщыгъэр зэрехьэ.

Зи гугъу тщIы псэущхьэм я нэхъ цIыкIу дыдэм и хьэлъагъыр килограмми 150 иримыкъущ. Индонезием хыхьэ Суматрэ хытIыгум ущыхуозэ, зэреджэр а щIыпIэр къызэрацIыхущ.                    

КЪУМАХУЭ Аслъэн.