ЩIэныгъэмрэ шынагъуэншагъэмрэ

• ЩIэныгъэ

Бэрбэч ХьэтIутIэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иджыблагъэ щызэфIэкIащ узэщIакIуэ мыхьэнэ зиIэ, «ЩIэныгъэ. Шынагъуэншагъэ» фIэщыгъэр зыгъуэта пэхуэщIэхэр. Терроризмэм, лъэпкъ зэхэгъэж къэмыгъэхъуным, кибер дунейм къыхэкI шынагъуэхэм япэщIэтыным теухуа жэрдэмыр къыхэзылъхьар «ЩIэныгъэ» урысей зэгухьэныгъэрщ, КъБКъУ-ми абы къигъэув Iуэхугъуэхэр зэщIа хъунымкIэ лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэр ирегъэкIуэкI. Ди щIыналъэм иужьрей мазэм къриубыдэу къыщызэрагъэпэща зэхуэсхэр зытеухуауэ щытар бжыгъэрылъанэ щIэныгъэр зэгъэгъуэтыным пыщIа Iэмалыншагъэмрэ къыдэкIуэтей щIэблэр интернетым къыхэкI шынагъуэхэм япэIэщIэ зэрыхуэщIыпхъэмрэщ.

УмыщIэ икIи узыщымыгъуазэ сыт хуэдэ Iуэхугъуэми и ягъэ къызэрокIыжыр къыщыпщIэр абыкIэ зэбгъэгъуэтыфыну щыта щIэныгъэр щызыIэщIэбгъэкIам дежщ. Иужьрей илъэсхэм къулыкъущIэхэми гъащIэм лъэ быдэкIэ къыхэува технологиехэм я лъагъуэхэшхэмрэ зэпымычу жаIэ зыхэт Iуэхугъуэхэм хэлъ фIагъым хуэдиз щыщIэныгъэ къазэрыдэкIуэр. Зы щапхъэ закъуэр ирикъунщ: КъБКъУ-м иджырей технологиехэр шэщIауэ къыщегъэсэбэп полимер зэмылIэужьыгъуэхэм я къэгъэщIыным. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, медицинэми промышленность IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэми полимерхэм я щхьэпэр къыпхуэмылъытэну щыин дыдэщ. Жьэпкъ-нэпкъ хирургием къупщэ къутар зэгъэпэщыжынымкIэ полимерым и фIагъыу къакIуэр ин дыдэщ. Апхуэдэуи а полимерым и зехьэкIэ хабзэхэр IэщIыб пщIымэ, дызэрыбауэ хьэуам зэран зэрыхуэхъунум, дызыхэт щIыуэпсым и ягъэ зэрекIынум шэч зыми къытрихьэркъым. Абы къыхэкIыу, сыт хуэдэ фIыми къахьынкIэ хъуну шынагъуэхэми гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ.
КъБКъУ-мрэ «ЩIэныгъэ» урысейпсо зэгухьэныгъэмрэ зэгъусэу зэдрагъэкIуэкI Iуэхугъуэхэр зыхуэгъэпсар интернетым къихь фIыр зэрыхьэкъыншэм хуэдэу, цIыхухэм зэраныгъэшхуэ зэрекIынури ягурыгъэIуэнырщ. ПэхуэщIэм къызэщIиубыдащ ныбжькIэ зэхуэмыдэ цIыху гупышхуэхэр, ахэр ирагъэкIуэкIащ пэIудзауи щIыпIэхэм зэхуэсхэр къыщызэрагъэпэщкIэри. Апхуэдэу щIэнзехьэ зэIущIэхэр щекIуэкIащ Iуащхьэмахуэ, Бахъсэн, Тэрч, Шэрэдж, КъалэкIыхь, Май щIыналъэхэм. Iуэхугъуэхэр нэхъыбэу щызэхэтащ Налшык къалэ. Псори зэхэту пэхуэщIэхэм еджакIуэу, егъэджакIуэу, гъэсакIуэу цIыху 300-м щIигъу хэтащ. Дерсхэм хэт IэщIагъэрылажьэхэр тепсэлъыхьащ терроризмэкIэ зэджэм и лIэужьыгъуэхэм, иужьрей зэманхэм абыхэм зэрызахъуэжым, щIэпхъаджагъэ лэжьыным къыхуезыджэ цIыху е гуп щхьэхуэхэм я жьауэм ущIэмыхуэн щхьэкIэ щIапхъэхэм, кибертерроризмэм зэрызиубгъумрэ абы и къапхъэнхэм зэрыземыгъэубыдыпхъэмрэ, бжыгъэрылъанэм хуэкIуэ дунейм и гъэпцIалъэхэм къазэрыIэщIэкIыпхъэм. Гулъытэ хэха игъуэтащ интернетым ущыхыхьэкIэ, ущыхуэзэнкIэ хъуну шынагъуэхэр зэрызэхэпцIыхукIыну щIыкIэхэм, абыхэм я жьауэм цIыхур щIэмыхуэн папщIэ, иIэн хуей есэныгъэхэм.
ПэхуэщIэхэм жыджэру хэтащ КъБКъУ-м IэщIагъэмрэ щIэныгъэмрэ хэгъэхъуэнымкIэ и центрым и унафэщI Лопатинэ Кристинэ, Налшык къалэм дэт, унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ щIэныгъэр куууэ щрагъэгъуэт гимназием и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и чэнджэщакIуэ Къанкъул Ланэ, «Пэрытхэм я зэщIэхъееныгъэм» и щIыналъэ къудамэм щыщ Галинский Ярослав, нэгъуэщIхэри.
– Дызыхэт дунейр бжыгъэм тещIыхьащ – а щытыкIэри ди еджакIуэ ныбжьыщIэхэм я гъащIэм гуэх имыIэу епха хъуащ. Ди сабийхэм гъащIэм къащыхукъуэкIынкIэ хъуну шынагъуэхэм дахутопсэлъыхь, абы зэрызыщахъумэну щIыкIэхэм я гугъу яхуэтщI зэпытщ. Иджырей адэ-анэхэм интернетым мыбзаджэу хацIыхукIми, абы къишэнкIэ хъуну щIэпхъаджагъэхэм щыгъуазащэу пхужыIэнукъым. Арыххэуи, а къалэныр егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ я пщэ къыдэхуэ хъуащ. Ди лекцэхэр зэрыщыту зытеухуар сабийхэм есэныгъэ пыухыкIахэр егъэгъуэтауэ, бжыгъэрылъанэ дунейм къыхэкI шынагъуэхэм зэрызыпыIуадзын щIэныгъэ ябгъэдэлъхьэнырщ, – жиIащ Галинский Ярослав.
Кибершынагъуэншагъэр къызэрызэрагъэпэщ щIыкIэхэм теухуа дерсхэр дяпэкIи ирагъэкIуэкIынущ, гъэ еджэгъуэщIэм щыщIидзэжкIи, дерс щхьэхуэхэр курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэми щызэхашэнущ. Абы къищынэмыщIауэ, Iуэхугъуэр щекIуэкI щIыпIэхэр нэхъыбэ ящIыну, къуажэхэми ялъэIэсыну я гугъэщ жэрдэмщIакIуэхэм.