Щытепщэр абхъаз-адыгэ щIыпIэцIэхэрщ

Абы и 282-нэ напэкIуэцIым дыщрохьэлIэ: «Абхъаз-адыгэ топонимикэр ижькIэрэ къыщекIуэкIа щIыналъэхэм язщ нобэрей Къэрэшей-Шэрджэсым и зы Iыхьэ Инжыджышхуэ и псыхъуащхьэхэри. Абдежым дызыщыхуэзэ псыцIэхэмрэ бгыщхьэхэм зэреджэмрэ я нэхъыбэр абхъаз-адыгэбзэхэм хэт псалъэхэмкIэ тхузэпкърыхынущ…».

АтIэми, нэхъапэхэми жытIат иджырей Архъызым къедза щIыгушхуэм къэрэшей лъэпкъым къахэкIахэми жылэ зыбжанэ зэрыщагъэтIысар я тегъэщIапIэу, ихъуреягъкIэ къэлъагъуэ лъагапIэхэм зэреджэр а лъэпкъым и бзэм и закъуэ хуэзыхьыну хущIэкъухэр мымащIэу зэрыщыIэр. Ауэ щыхъукIи, дэ дызэреплъымкIэ, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэм темыкIхэр и пэжыпIэр зэхэгъэкIыным емылIалIэхэрщ. 

    Тхыдэ мыжыжьэм дриплъэжмэ

Кавказ зауэжьым къыкIэлъыкIуа 1870-1880 гъэхэмрэ блэкIа лIэщIыгъуэм и 20 гъэхэмрэщ Инжыдж ЦIыкIу, Инжыджышхуэ, Псыжь, Жэгуэтэ, Гум ЦIыкIу псыхэм я тIуащIэхэм зи гугъу тщIа лъэпкъым щыщхэр щыдагъэтIысхьар, алъандэрэ яIа щIыгу мащIэм, «Къэрэшей хэгъэгу» жыхуаIэу Псыжь и псыхъуащхьэхэм щыIам, пакIэ-пакIэу къыдагъэIэпхъукIыурэ. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIи, а лъэпкъым щыщхэм япэщIыкIэ «хуагъэтIыгъуар» цIыху зыдэмысыжу зеиншэ хъуа Тебэрды и псыхъуэмрэ Марэ и тIуащIэмрэщ.

АтIэми, а илъэсхэм иужькIэщ Тебэрды имызакъуэу, Инжыдж ЦIыкIурэ Инжыджышхуэрэ я ныджэхэми щызекIуэ щIыпIэцIэхэм я нэхъыбэм тырку (къэрэшей-балъкъэр) бзэхэм къыхаха фIэщыгъэхэр ирату щыщIадзар. Iуэхум зэрыбгъэдыхьэхэри гъэщIэгъуэнт. Ар сыт жытIэмэ, абазэ-адыгэбзэм, уеблэмэ аланыбзэ-ираныбзэм щыщу ипэкIэ къекIуэкIахэм я кIэуххэм «къая», «сырт», «айры», «баш», «ауз», «къара», «аман», «акъ», «су», нэгъуэщI тырку суффиксхэр пыжаIыхьыжурэщ. Мыхэращ иджырей зэманым хуабжьу зызыIэту хуежьа турист IэнатIэм телажьэхэми и нэхъыбэм къагъэщхьэпэр, къэрэшей-балъкъэрыбзэр (тыркубзэр) нэхъ жыIэгъуафIэу къазэрыщыхъум къыхэкIыу.  

  Абиширэ-Ахубэ  

Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпIэмкIэ щиIэ и бгылъэхэм узыщыIущIэ щIыпIэцIэхэм язщ. 

Абиширэ-Ахубэ шытх екIуэкIыр къурш тхыцIэ теплъэ зиIэщ, Лабэшхуэ и псыхъуащхьэхэм узыщыхуэзэ Загедан Iуащхьэм (метр 3099-рэ и лъагагъщ) и лъабжьэхэм къыщожьэри къуэкIыпIэмкIэ «къыщызэднэкI» Джэмэрыкъуэ (Джэмарыкъу - лощина Джемару) джабащхьэм (метр 3180-рэ и лъагагъщ) йокIуалIэ. Иужьрейм къэрэшейхэм «Джемараклы-Тебе» фIащащ. 

Зэрынэрылъагъущи, «Абиширэ-Ахубэ» фIэщыгъэр IыхьитIу зэхэтщ. Япэр, «Абиширэ» жыхуиIэр, бзэ щIэныгъэм дихьэххэм зэрагъэувымкIэ, унагъуэцIэ гуэрым, Абэшырхэ, къытехъукIащ. Языныкъуэхэм ар къэрэшейуэ ягъэув (и кIэм пыт «рэ» пычыгъуэм гу лъамытэу), мыдрейхэм абазэ лъэпкъым я деж къыщекIуэкI лIакъуэцIэм ирапх. 

ФIэщыгъэм и етIуанэ Iыхьэр, «Ахубэ» пычыгъуэр, лъахэджхэм ящыщ куэдым, ди гуапэ зэрыхъунщи, адыгэбзэм хэт «хъупIэ» жыIэкIэм хуахь, зэрыщыту къатщтэмэ «Абиширэ-Ахубэ» щIыпIэцIэр «Абэшырхэ я хъупIэ» зыгурыгъэIуэкIэм трагъахуэу.

Мы фIэщыгъэм ехьэлIауэ Iуэху бгъэдыхьэкIэ щхьэхуэ зиIэщ Къэрэшей-Шэрджэсым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ абазэбзэмкIэ и къудамэм и унафэщI, филологие щIэныгъэхэм я доктор Иуан Сарият. Аращ япэу утыку къизылъхьар «Абиширэ-Ахубэ» щIыпIэцIэм и етIуанэ пычыгъуэу «Ахъубэ» жыхуиIэр абхъаз цIыхухъуцIэм е унагъуэцIэм къытехъукIагъэнкIэ зэрыхъунур. 

Мыри къыхэгъэщыпхъэщ. БзэщIэныгъэм дихьэххэм яхэтщ мы щIыпIэцIэм и япэ пычыгъуэ «Абиширэ» жыхуэтIэр «аб» - «ширэ» IыхьитIу зыгуэшу, тIуми я лъабжьэр санскрит бзэм къыхахыу, абы пэгъунэгъуу къалъытэ пуштун-таджик ираныбзэхэм къахэна жыIэгъуэхэм хуэзыгъакIуэхэри. Апхуэдэхэм зэрытрагъэчыныхьымкIэ, «аб» Iыхьэм къикIыр «псыщ» е «псыежэхщ», «ширэ» пычыгъуэр зыхуэтхь хъунур «ткIуаткIуэ къишкIушкIукIщ». ИтIанэми, ди гуапэ зэрыхъущи, зи гугъу тщIы щIыпIэцIэм и «Ахъубэ» кIэухыр ираныбзэм и телъхьэхэми зыхуагъакIуэ хъуну къабжар абазэ-адыгэбзэхэм хэтлъагъуэ «лъагапIэ», «шытх», «бгы» егупсысыкIэрщ, зэрыщыту къащтэмэ «псыежэх къэзыгъэщI тхыцIэ» мыхьэнэрщ.

ЩыIэщ «Ахъубэ» псалъэр, «бгыщхьэ, тхыцIэ, лъагапIэ» егупсысыкIэхэм щыпалъытэу, абазэ-адыгэбзэхэм хэта «ахъуэ» (шапсыгъхэр «финик» пхъэщхьэмыщхьэм зэреджэм ещхьми) жыIэкIэм хуэтхь хъуну къэзылъытэхэри. Ауэ щыхъукIи, «Абэширэ-Ахъубэ» (Абишира-Ахуба) щIыпIэцIэр, зэрыщыту къатщтэмэ, къызэрыдгурыIуэ хъунур (иужьрейхэм къызэралъытэмкIэ) «псы ежэххэр къыщежьэ Ахъубэ шытхым и джабэ екIуэкIхэр» жыхуиIэрщ...   

  Адзэпш (Адзапш)

Аращ зэреджэр Къэрэшей-Шэрджэсым щежэх Лабэшхуэ и ныджащхьэхэмкIэ щыIэ Санчаро псы бгъунжым къыхэлъадэ и къуэпсхэм язми, а Iэхэлъахэм узыщрихьэлIэ псы пщтыр хущхъуэхэми (я бжыгъэр 20-м нызэрохьэс). ГъэщIэгъуэныр аращи, а цIэ дыдэр зэрехьэ а щIыналъэм бгыщхьэхэмкIэ къыщыпэгъунэгъу Абхъаз Республикэм и лъагапIэхэмкIэ къыщежьэ Бзыбэ (Бзыбь) псышхуэу хы ФIыцIэмкIэ зезыгъэзэкIам и тIуащIэ абрагъуэм узэрыщхьэщыплъэ шытхми (метр 2496-рэ и лъагагъщ).

  Лъахэджхэм я нэхъыбэр щыхьэт зэрыхъумкIэ, «Адзэпш» жыIэкIэр пычыгъуитIщ. Япэр - «пщтыр» мыхьэнэ зиIэ «адзэ» Iыхьэрщ, етIуанэ «пш» - р дэ, адыгэхэм, «псы» жыхуэтIэрщ.  

Инжыджышхуэ и псыхъуащхьэхэм узыщрихьэлIэ щIыпIэцIэхэм язщ. 

  Тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат Фёдоров Яков ищхьэкIэ зи гугъу тщIа «Топонимика Западного Кавказа и некоторые вопросы его этнической истории» и тхылъым дыщрохьэлIэ: «Инжыджышхуэ зыкъыщызэщIикъуэ къурш жьанэхэри ящыщщ абхъаз-адыгэ топонимикэр щытепщэу щыта щIыпIэхэм. АбыкIэ щыхьэтщ Архъыз хэхуэж Рычэпстэ псы цIыкIум зэреджэри. ФIэщыгъэр тыншу пхузэпкърох. Япэ Iыхьэм, «ры-чэ» - м, абхъазыбзэкIэ къикIыр «жьауапIэ», «псыпцIалъэ» мыхьэнэхэрщ. ЕтIуанэр, «пс-та» - р, тIууэ зэхэухуэнащи, и япэ Iыхьэ «пс» («псы») – р, абхъаз-адыгэбзэхэм зэдай псалъэщ, «та» - р щIыпIэр зыгъэлъагъуэщ». 

АтIэми, а цIэ дыдэр зэрехьэ а лъэныкъуэмкIэ щыIэ бгылъэхэр зэпызыщIэ «Абишира – Ахуба» шытх екIуэкIым къыщыщIэж псы бгъунжыр зыбгъурыж Iуащхьэ тхыцIэ джафэшхуэми (метр 32I4-рэ и лъагагъщ), Уарпрэ Лабэрэ я ныджащхьэхэр зэзыпх щхьэдэхыпIэми. КъризэщIэткъуэжмэ, Рычэпстэ Архъыз и кIуапIэщ, Архъыз Псыш холъадэ, Псыш Инжыджышхуэ хохуэж. 

ЩIыпIэцIэхэр къэхутэным куэд щIауэ дихьэх Твёрдый Александр «Топонимический словарь Кавказа» и тхылъым зэритымкIэ, «Рычэпстэ» цIэр «Дыгъэ зыдэмыпсэ псы бэкъу» мыхьэнэми хуэтхь хъунущ.