ЦIыхум и гущIэлъапсэм нэплъыс тхакIуэ

1960 гъэм Налшык къыщыдэкIа «Урыху акъужь» и япэ тхылъыр псынщIэ дыдэу цIыхухэм зэлъащIысащ икIи гунэс ящыхъуащ. Ар щыхьэт техъуат куэдкIэ дызыщыгугъ хъун тхакIуэ гъуэзэджэ къызэрыунэхуам. Налом и рассказ купщIафIэхэр зэрыт и япэ тхылъым къыкIэлъыкIуащ нэгъуэщI зыбжанэ. Абыхэм ящыщщ «ГушыIалъэ» (I963), «Къэрэгъул зэблэкIыгъуэ» (I967), «Лъагъуэхэмрэ гъуэгухэмрэ» (I969), «Рейхстагым адыгэбзи тетщ» (I972), «Нэхущ шу» (I977), «Бжьэр къэпщIащ» (I980), «Пшэплъ жыжьэхэр» (I984), «Псы Iуфэм Iут унэ цIыкIу» (I995) тхылъхэр. 

Налом и IэдакъэщIэкI нэхъыфIхэр щызэхуэхьэсауэ «Тхыгъэхэр» тхылъищым ярыту I993-I995 гъэхэм къыдигъэкIащ. 

Нало Ахьмэдхъан и тхыгъэхэм ящыщ зыбжанэ урысыбзэкIэ дунейм къытехьащ. 

ЦIыхубэм яIурылъ бзэм и дахагъри, и IэфIагъри, и къабзагъри мыгъэкIуэдауэ, зытетхыхь Iуэхум тэмэму тегъэпсыхьауэ къэгъэсэбэпыныр тхакIуэм и тхыгъэхэм я фащэщ. Аращ Налом и тхыгъэхэм гъунэжу щIыхэбгъуатэр псалъэ купщIафIэхэр, гушыIэ дахэкIэ узэда псалъэ шэрыуэхэр. 

Нало Ахьмэдхъан и цIэр мыкIуэдыжын ящIащ абы и тхыгъэ купщIафIэхэм. «Адыгэ псалъэ» газетым и электроннэ къыдэкIыгъуэм папщIэ, тхыгъэшхуэ мыхъуу, и гукъэкIхэр шэрыуэу къыщигъэлъэгъуа и гушыIэ кIэщIхэр къыхэтхащи, фигу ирихьмэ ди гуапэщ. 

 

  ГъащIэ. IэфIщ, ауэ гур къиуIэркъым. ЦIыхур «дыгъуасэ» лIэуэ, «нобэ» псэууэ, «пщэдей» къалъхуу щытам, гъащIэр къайлыжынт, сэром Iулъхьэ иратурэ ажал гъэтIылъыгъэ зи щхьэ хуэзыщIыни щыIэнт, ажалым и сурэтыр тхьэIухуду ящI хъунт сурэтыщIхэм, усакIуэхэм –зэманми зигъэгусэнти, дунейр гъэпкIауэ гъуэгум къытринэнт, шы жагъыну пхэкIэ екъуу, итIанэ сыт хуэдизкIи хуэгъэпIий уэ абы кIэчан, си Iуэхут зы лъэбакъуэ пхуичыжым! Насып диIэщи, щIыбагъкIэ кIуэ гъуэгу гъащIэм иIэкъым: укъалъху, уопсэу, уолIэж: укъалъхуам - бгъэзэж хъунукъым, улIами укъалъхужынукъым, ди зэманри гупэкIэ макIуэ, ди гъащIэри IэфIщ. 

 

  Гуащэ. Адыгэ факультет къэзыуха нысэр мы псалъэм зэреджэнур архаизмщ, ауэ езы гуащэр адыгэ факультет къэзыуха нысэм зэреджэр унафэ щIыныгъэ наклонением ит глагол къудейщ. «Зафсему» гуащэм и гъуэлъыпIэм иригъэтIысхьэркъым. 

 

  УнафэщI. I. Куэдрэ убгъэдэтым, тIэу сэлам епхынкIэ хъунущ. Езым сэлам лей зэрихьэркъым – къуихыжыркъым. 

 II. Упэмылъэщынум, зомыпщыти нэхъыфIщ – мэжаджэ Iыхьэр лейкъым!

 III. Сыт щыгъуи ущIыхьэ хъуркъым щылажьэ пэшым. 

  Псалъэм папщIэ. Къуэ щыгугъыурэ пхъу ебланэр къыщыхуалъхуа махуэм ущIигъэхьэркъым, и командиру щыта инэралыр уэрами. 

  Гу зылъытапхъэ: а) Умылъагъуу пхуэмышэчынум, къытрадзыжауэ зырегъэхьэлIэ – IитIкIэ сэлам къуех.

  б) Мыпхуэдэ унафэщI зырызхэри щыIэщ. 

  Фыгъуэ. НэгъуэщI уехъуапсэурэ ебгъэлейм, фыгъуэ мэхъу. Iейуэ фыгъуэ щыIэщ, лIам хужаIэ псалъэ гуапэ тIэкIум ефыгъуэжу. 

  Ижэри абы и лъэпкъэгъущ, аслъэнымрэ къаплъэнымрэ ещхьу. Фыгъуэмрэ ижэмрэ зэрышэри, убэ къалъхуащ.

  Убэм критикэ фащэ зыщитIагъэурэ, и адэ-анэм ягу егъэзагъэ. 

  ЦIыху. Номиным къикIыу тхьэм хуэкIуэ псэущхьэщ. Абы я кIэр къапыкIэжам, хирург нэхъ лъапIэ IэщIагъэ щыIэжынтэкъым, сондэджэрхэми кIэгъэукъуей ящэу уэрам щэхухэм къыдэувэнт: «Гъаукъуай, гъаукъуай! КIэ гъаукъуай ухуайгъэ!» жаIэу. Ауэ, щIыбагъкIэ кIуэ гъуэгу щыIэкъым, цIыхури гупэкIэ макIуэ, IэдакъэкIэ гъущI гъэплъа къагъэш, шыкIэ закъуэкIэ уафэм докIуей, тхьэ хъунурэ лъэтэжынущ мазэ, вагъуэ, къинэмыщIхэм.

  Iулъхьэ. ПщыкъуэцIэщ – ябзыщI. ЖаIэр мэгарышщ, ауэ, сыт жаIэми, къикIыр икIэщ. 

  Щапхъэ: - Къащтэ иджы мэгарыш!

  - Сыт къысщыщIар, мэгарышыншэу зыфIэмыкIыжыну?

  - ГуащIэдэкIым и лIыхъужьхэм уахэту ныжэбэ докладым укъыщыжаIэнущ. 

  - Сыт-тIэ сызэрылIыхъужьым щхьэкIэ уэ мэгарыш щIыпхуэсщIынур?

  - УзэрылIыхъужьыркъым щIысхуэпщIынур – Михаил Иванович и докладым узэрыхэзгъэхуарщ! Сэ нэмыщIам «итагдалим» укъыхэкIтэм, тхьэр Тимурым нахуэу игъэпцIати! Къащтэ мыдэ мэгарыш, куэд жумыIэ, тхьэр согъэпцI, къыфIэбгъэкIым, урезмыгъэтхъыкIыжым!

  Абдежым си гушыIэлъэр щызэгуэспIэжынщ: зыри ебгъэлей хъунукъым, псом хуэмыдэу ауаныр… Ауаным IэшрыIым хуэдэу узыIэпешэр, ебгъэлейм узыгуиудынущ, щIым ущIамытIэу укъанэм.

  Щи, абдеж щызгъэувыIэнщи си пIэ сисыжынщ, си ныбэ си Iэ телъыжу. Уэри зыхэпхаIам уи Iыхьэщ. Зыми игу къыдэмыбгъэн дыхъу уэри сэри!

 

Нало Ахьмэдхъан псэухуи, дуней ехыжа иужьи зи гъащIэмрэ зи гуащIэмрэ, зи цIыху хэтыкIэмрэ ныбжьэгъу IыгъыкIэмрэ куэд хужаIа цIыхушхуэщ. Ахэр, уеблэмэ зы тхылъ псокIэ къыпхузэщIэкъуэнукъым, ауэ и ныбжьэгъу зыбжанэм я псалъэ мыбдеж къыщысхьмэ сфIэигъуэщ, щIэныгъэлIым, зауэлIым, цIыху щыпкъэм и сэфэтыр уи нэгу къыщIагъэхьэу. 

ЧАХКИЕВ Сэхьид, Ингуш Республикэм и цIыхубэ тхакIуэ. 200I гъэ: - Дэ, ингуш тхакIуэхэм, Нало Ахьмэдхъан, къуэш нэхъыжьым хуэдэу, пщIэшхуэ хуэтщIырт. Абы и тхыгъэ купщIафIэу урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ щыIэхэм дыдихьэхыу дыкъоджэ.

Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, ди дежи Кавказ Ищхъэрэ псоми щыцIэрыIуэ тхакIуэшхуэщ Налор. Абы и теплъэр зэрыуардэм, зэрыбжьыфIэм, зэрыдахэм хуэдэу, и псэри и дуней тетыкIэри дахэт. Ахьмэдхъан ди дежкIэ щапхъэщ.

БРАТ Хьэбас, Къэрэшей-Шэрджэсым и цIыхубэ тхакIуэ. I996 гъэ: - Ахьмэдхъан сэрэ нэIуасэ дызэрызэхуэхъурэ дапщэрэ дызэхуэзами (ар Налшыкми, Черкесскми, Мейкъуапэми), а цIыху телъыджэм сыIущIэху сигу хохъуэ. Слъагъуху къэси нэхъри сыдехьэх абы и хьэл-щэным, и псэлъэкIэм, и зыIыгъыкIэм, и теплъэ зэкIужым. АпщIондэхуи сигу къокI мыпхуэдэу: «Мыр адыгэлI нэсщ, пыплъхьэн лъэпкъ щымыIэу. Пасэрейхэм «АдыгэлI нэс» зыхужаIахэм зыкIи къащхьэщыкIыркъым.

КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид, тхакIуэ, критик. 200I гъэ. - Нало Ахьмэдхъан и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ тхыгъэри зэрыкупщIафIэм, зэрыщIэщыгъуэм, гупсысэ куукIэ зэрыгъэнщIам шэч къытезыхьэн щыIэкъым. Си щхьэкIэ сэ ахэр къызолъытэ адыгэ прозэм и лъагапIэхэм ящыщ зыуэ. 

Ди прозэр иужьрей илъэс щэ ныкъуэм гъуэгуанэщIэ техьамэ, ар псом япэ зи фIыщIэхэм хабжэ анэдэлъхубзэм и IэфIыпIэмрэ и дахапIэмрэ куу дыдэу къыщIэзыгъэлъэф тхакIуэ телъыджэ Нало Ахьмэдхъан. 

ЦIыхум и гущIэлъапсэм нэплъыс, абы и гурыгъу-гурыщIэхэр къалэм жанкIэ къыщIэзыгъалъэ, дэтхэнэ цIыхуми цIыхугъэ лъагэрэ дуней хьэлэмэтрэ дэзылъагъуф тхакIуэщ Ахьмэдхъан – ар куэдым яхузэфIэкIыркъым, къызэхъулIэри гъащIэм и уэрыпIэм хэшасэ къалэм зыгъабзэ тхакIуэ набдзэгубдзаплъэрщ. Апхуэдэущ дэ псоми Нало Ахьмэдхъан зэрытцIыхур, аращ абы ди литературэм и жьантIэр щIыхуэфащэр.

Тхыгъэхэр зыгъэхьэзырар ИСТЭПАН Залинэщ.