Къэрэшей-Шэрджэсым щежэх Инжыдж ЦIыкIу и Iуфэм Iус Къэсей хьэблэжьым (иджырей Хьэбэз къуажэ) дэса Даур Нэгъуей Ставрополь губернием щакIуэ IуэхукIэ фоч къэзыIэту щыпсэуахэм я нэхъ лIы бланэут къызэрыщацIыхур, езыр дапщэщи щыпкъэти, жьэ нахуэу дунейм тетт, и лIыгъэмрэ цIыхугъэу хэлъымкIэ цIэрыIуэ хъуауэ.
Абы игъэхъахэм ятеухуа хъыбархэр къезытхэкIыжауэ щытар адыгэ IуэрыIуатэр хъумэным ерыщу яужь ита, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алийщ. А цIыху гумызагъэм зэхуихьэсыжахэм ящыщщ адэкIэ къэтхьынури…
Бжьыхьэпэу Къэсейхьэблэ къеблэгъат Блашэпсынэ (Адыгейм щыIэ къэбэрдей къуажэщ) щыщ уэркъышхуэм и щIалэ, шу гупышхуи тешанкIэхэри кIэрыщIауэ. Уэркъ щIалэр Къэсейхэ я гуащэм и дэлъху благъэти, шэ зытемыхуа мыщафэкIэ ар къагъэгугъэ, Даур Нэгъуейм абы зыри химыщIыкIу. ХьэщIэми гуащэр къигъэгугъат ар зыщIэфым езыр зытес уанэш зэщIэлъыр иритыну. Зэдэлъхузэшыпхъум, тIуми, щыуагъэ ин яIэщIэкIат: япэрауэ - мыщэм ущещакIуэ хъун зэмантэкъым, етIуанэрауэ - адыгэлIым езыр зытес уанэшыр ит хабзэтэкъым.
Даур Нэгъуей сытыт къыхуэнэжар? ХьэщIэр Тхьэм и лIыкIуэщ, къызэрагъэгугъа псалъэм утрамыгъуэтэжмэ, къуажэм и напэр токI.
Арати, шу зытIущ зыщIегъури, Нэгъуей Iуэхум пэрохьэ. Абы зихуэпат и щакIуэ фащэмкIэ: щыгъыр зэрыщыту, бани къуаци къыфIэмынэну, джафабзэт, и цейм къытелът щыхьыфэ джэдыгу кIэщI, бланафэ быдэм къыхэщIыкIа лъей кIыхь, и куэхэри щIахъумэу, лъыгът, Iэфэ вакъэ фIыцIэхэр къытелъхьэжауэ, къедэкI лъэпкъ зимыIэ фэ пыIэ щхьэрыгът. И хьэзырыпIэхэм ярылъыр мэзыш защIэу уэздыгъей ласкIэт, хъуаскIэ зэребдзу къэлындыну.
И быжыр дыжьыныжь фIыцIэт. Абырэ мывэупцIэмрэ нэхъ фэрыщIыгъэ гуэри зыдумылъагъуэ выфэ бгырыпхым кIэрыщIат зи кIыр тIыбжьэ фIыцIэ къамэ, и сэмэгумкIэ щтаучыр гъущэу зэрылъ фэ чысэр, ещтауэр, щтамылыр, щакIуэсэ зэщIэлъыкIар, ижьымкIэ уIэгъэм ирахьэлIапхъэ псори щыгъэпщкIуа чысэ нэхъ иныр. А псоми къателъыжт езым и IэкIэ идыжа шалъэ-бгырыпхыр, шэхэм уэшхи-уэси къезымыгъэIусэ къытепIэ щIагъуи иIэжу.
И щIыбым идзат а зэманым куэдыр зыщымыгъуазэ фоч зэгуэт-зэфIэгъэпкIыр. Дыжьыфэ гъэтэджауэ тегъэщхъуэжам къыхэщIыкIа гъуэншэджыр хуэщIат мывэ щIыIэми бжьыхьэ уэтIпсытIми. ДжатэрыуэкIэ псыхьа адыгэ щIакIуэ бэлацэшхуэр екIуу шыхьауэ и шым и кIэмкIэ кIэрыщIат, щхьэрыхъуэн гъуабжэри абы дэщIыгъужу. КъуакIэбгыкIэхэм мазэ псокIэ итами, зымыгъэхутыкъуэн гъуэмылэ и куржы дзыуэ зэпедзэкIым илъу, щIакIуэ щIагъым щIэпхат, псори шым и ныбэм иримыудэкIыну гъэбыдэжауэ…
Нэгъуей щыгъуазэт Шыбэгукъуэ зи фIэщыгъэ щIыпIэм и гъуэдыджхэм мыщэ зэрыщIэсым. А псэущхьэхэр гъуэлъыжыпатэкъыми, щIымахуэ егъэзыпIэу зэрызэгъэнур къэщIэгъуейт.
Арати, а къуэладжэм пщыхьэщхьэм зэрынэсу, къурагъ къыпаупщIри, здэкIуэм гъуэдыджхэм ипыджэу щIадзэ. Къагъуэт мыщэ зэрыси. КъыщоувыIэри, мыщэр къраху. Кърахуам Нэгъуей зыкъредзри, зэрыгъэджэрэзурэ гъуэдыджым зэролъафэ.
Ар зылъэгъуа и гъусэхэр къогузавэ: «Мыщэм Даурыр гъуэм ирихьащ!» - жаIэу, кIийуэ къыщIопхъуэж, Нэгъуейм ишри, абы кIэрыщIа гъуэмылэри щIакIуэри къыздашэжри.
Ящыщ зыр Инжыджышхуэ Iус Исправнэ къэзакъ станицэм долъадэри, Даурыр фIыуэ къэзыцIыху къэзакъхэр къегъэпхъэр. А станицэм а лIыр фIыуэ къыщалъагъурт. И нэхъыбэм ар здэщакIуэр Пхъэмыфыкъуэ, Шыбэгукъуэ, Балъшэ мэзхэрати, абыхэм мыщэуи кхъуэпIащэуи къыщиукIым я лыр хьэрэм зымыщIыр мы станицэм дэсхэрати, нэгъэсауэ фIыуэ къалъагъурт…
Езы Нэгъуей дежкIэ къедгъэзэкIыжынщи, гъуэжлаум «маржэ хъун, ласкIэ схупывгъанэ!» жиIэу къигуоукIыурэ, зыри къыщыдэмыIэпыкъум, и гъусэхэр зэрыщIэпхъуэжар къыгурыIуэри, зыми пэмыплъэжу, и щакIуэсэмкIэ мыщэр иукIащ.
КъарихьэлIар мыщэбзу къызэрыщIэкIар и жагъуэ дыдэ хъуат. Я анэм езэуэхукIэ, мыщэ шыритIым яхуэщIэр арати, Даурым и бланафэ лъеитIыр зэхафыщIат…
ИукIар гъуэжлау нэзым къыIуилъафэри, хуабэ щIыкIэ и фэр трихащ, и щхьэри дэкIуэу. Мыщэм и щхьэр, и плIэ лъакъуитIым телъ щIыкIэу, гъуэдыдж нэзым къыIуилъхьащ. Езыр езэшыIуати, мыщафэм зытригъэукIуриери Iурихащ.
Къызэрехьэжьа къэзакъхэр къос, фочхэр драгъэуейуэ, «дуней Iэуэлъауэр» ягъэIуу. Гъунэгъуу къыщыблагъэм, къызэщыуа Даурыр мобыхэм ядэгушыIэну игу къохьэ: мыщащхьэр игъэсыс хуэдэ ещIри, езыри абы догурымыж. Ауэ а и къуейщIеикIэм езыри текIуэдэж пэтащ. Къэзакъхэм зи щхьэр къыщIэзыгъэжу гурым «мыщэм» гу щылъатэм: «Мыщэм Нэгъуейр зыIурилъафэри, гъуащхьэм къыIугъуэлъхьэжащ!» - жаIэу, гуоуэрэ, я фочхэр гъуэ нэзым къытраунащIэри – макIуэ-мэлъей, Нэгъуей къазэрыкIэлъыджэри зэхамыхыу!
- Унэхъуати фэ лIы фригугъэу къыфщыгугъыр! – жеIэри, мыщафэм хогъуэлъхьэж…
Нэхущ пшэкIэплъым дэуша ар, гъуащхьэIулъ мывэм къуигъэзэгъауэ щыта и фочыр и плIэм иредзэжри, мыщафэр и дамэм еупцIэкIауэ, шыритIри дэщIыгъуу гъуэгум къытоувэж.
И гъуса щIалэхэм ящыщу Къэсейхьэблэ пхъэрыжахэм пщы хьэблэжьыр (арат езы Нэгъуеи щыпсэур) къызэщIагъэст. Къуажэпщ Къэсей Къазии пIэщIэгъуэкIэ зыкъехуапэ, тешанкIэр зэщIрегъащIэри, шу гъусэ зыщыплI фIэкIа къыздримышажьэу, ШыбэгукъуэкIэ теутIыпщхьауэ къыщIопхъуэ.
Езы Даури, дыгъэ къыщIэкIыгъуэм нэмысыпауэ, Iуащхьэ Дыкъуакъуэм къоблагъэ. Мыбдеж щыхуозэ «хьэри бгъэри» якIэрыщIауэ Исправнэ станицэм къыдэжауэ щыта гупым. Нэгъуейр лъэрытету, мыщэ шыритIри и кIэрыдзэнрэ мыщафэри и дамэрыдзэу къахуэкIуэу къыщалъагъукIэ, шу пашэхэр зытесхэм зыкърадзыхри бгъэдолъадэ. ИкIи: «Наш Ногай живой! Живой, братцы! Как ты напугал наших! Ах ты, чёрт хитрющий!» - жиIэурэ, зи жьакIэр бэлагъым хуэбгъэдэн лIы пIащэшхуэм Даурыр, мыщафэри зэрытедзауэ, гъуэлъыпIэ зи бгъуагъ и IэплIэм ирикъузауэ иIыгът, мыдрейми ерагъыут жьы зэришэр.
Къэзакъхэм я гуфIэгъуэм и зыкъэIэтыгъуэ дыдэм ирихьэлIэу Iуащхьэ къуагъым тешанкIэкIэ къыкъуолъэт Къазиипщыр. Даурым зыри къыщымыщIауэ, станицэм къыдэкIа и ныбжьэгъухэм кIэ зимыIэ IэплIэкIэ яшытIэу щилъагъум, тешанкIэр къызэрагъэувыIэнуми пэмыплъэу къилъэтри, Нэгъуейр баш думышиикIыфын хуэдизу къэзыуфэрэзыхьахэм яхэлъэдащ.
- Атаман! Князь Касай приехал! Дайте ему дорогу! – жаIэурэ, зэрогъэкIий гуфIэгъуэ мыухыжыр зи нэгум къищ къэзакъхэри...
