Къэбэрдей-Балъкъэрым и киноиндустрием щытыкIитI иIэу къыхэбгъэщ хъунущ: зы лъэныкъуэкIэ, ди щIыналъэм фильм куэд щытрахауэ тхыдэ къулей къыдокIуэкI, адреймкIэ - республикэм езыми къыдигъэкIхэм иджыпсту жыджэру иужь щитщ. ШыщхьэуIум и 27-р Урысей кином и махуэу зэрыщытырщ мы Iуэхум дыщIытепсэлъыхьыр.
Къэбгъэлъагъуэмэ, зэманыфIкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым езым и киностудие иIакъым, республикэм епха фильмхэр нэгъуэщI студиехэм, псалъэм папщIэ, Горький Максим и цIэр зезыхьэм, щытрахыу къекIуэкI мыхъумэ. Абы щыгъуэми Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыпIэ дахэхэм режиссёрхэр ятхьэкъурт. Апхуэдэу ди щIыналъэм щытрахат: «Земля Санникова» (1973), «Всадник с молнией в руке» (1975), «Герой нашего времени. Бэла» (1965), «Раненые камни» (1987), «По следам карабаира» (1979); «Кольцо старого шейха» (1980); «Лакумы по-чегемски»; «Под знаком однорогой коровы» (1986); «Шарф любимой» (1995); «Дорога на край жизни» (1995). Нэхъ иужьрейхэм ящыщу къыдэкIащ «Царица из Кабарды» (2017); «По небу босиком» (2015); «Это была ты?!» (2020), «Невиновен» лэжьыгъэхэр, нэгъуэщIхэри.
Лермонтов Михаил и «Герой нашего времени. Бэла» романым и япэ Iыхьэр трихат Ростоцкий Станислав. ЛIыхъужь нэхъыщхьэр дзэм къулыкъу щищIэну Кавказым къакIуэ зауэлI щIалэщIэ Печоринырщ. Тхыгъэми къызэрыхэщыжщи, Печориныр цIыху къызэрыгуэкIкъым, жылагъуэм къыщащта хабзэхэми езэгъыркъым. Кавказым щызекIуэ хабзэхэр къимылъытэу, зэрыхуейуэ псори ещIэ. Аращ пщым ипхъу Бэлэ, гушыIэм къыхихыу, къыщIидыгъури. Зэмыгупсыса и IуэхущIафэхэм гузэвэгъуэшхуэ къашэ.
Мкртчян Альбертрэ Попов Леонидрэ «Земля Санникова» (1973) я фильмыр Обручевым и щIэныгъэ-фантастикэ романым къытращIыкIат. Урыс зыплъыхьакIуэхэм Ищхъэрэ дыдэм щыIэ ямыцIыху щIыналъэщIэ къызэрыщагъуэтам, абыхэм «блэкIа зэманым» пасэрей цIыхухэмрэ псэущхьэхэмрэ я деж къащыIэщIэлъэгъуахэм теухуа хъыбарщ.
«Всадник с молнией в руке» лэжьыгъэм и режиссёрыр Хьэжкъасым Хьэсэнщ. Ари Горький Максим и цIэр зезыхьэ киностудием къыщыдагъэкIат. Къэбэрдей-Балъкъэрым вольфрамымрэ молибденымрэ я къыщIэхыпIэ нэхъ ин дыдэр япэу къэзыхута комсомолкэ Флеровэ Верэ (фильмым абы и прототипыр Наташэщ) и лIыхъужьыгъэм теухуа лэжьыгъэт ар. Фильмым къыщыгъэлъэгъуар 1930 гъэхэм я пэщIэдзэращ. Сценарийр зытхахэу Дунский Юлийрэ Фрид Валерийрэ жаIауэ щытащ мыпхуэдэу: «Илъэс плIыщI ипэкIэ геолог ныбжьыщIэ Флеровэ Верэ Кавказым вольфрамымрэ молибденымрэ къыщигъуэтащ. А къэхутэныгъэм иужькIэ ар бгыхэм къикIыжу хэкIуэдащ. Ди хъыбарыр Верэ и закъуэкъым зытедухуар, атIэ япэ илъэситхум и комсомолецхэми гулъытэ яхуэтщIащ».
«Раненые камни» зыфIаща, серищ хъу совет телефильмым и режиссерыр Засеев-Руденкэ Николайт. 1905 гъэм Урыс-Япон зауэм къокIыжри, къыщалъхуа балъкъэр къуажэм къегъэзэж зауэлI Аскэр. Абы къещIэ и адэр Солтанбек пщым щхьэщэхуж хуэзыхь бзаджащIэхэм зэраукIар. Бгырыс хабзэкIэ лъыщIэжыным щIедзэри, Аскэр мэкъумэшыщIэхэм закърегъэIэт. Фильмыр щытрахащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и къуршхэм, Налшык къалэ, усакIуэ Кулиев Къайсын и унэу Шэджэм дэтым, Шэджэм аузым. Фильмым щыджэгуа Джигурда Никитэ абы папщIэ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щIыхь зиIэ и артист» цIэр хуагъэфэщауэ щытащ. Лэжьыгъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэу къагъэлъагъуэ, 1920 гъэхэм къыщыщIэдзауэ Кавказым теухуауэ СССР-мрэ Урысеймрэ щытрахауэ щыIэ фильм 75-м щыщу 30-нэ увыпIэр абы еубыд. 2019 гъэм режиссёр ЕмкIуж Андзор къыхигъэщауэ щытащ мы фильмыр, «Всадник с молнией в руке» жыхуиIэр и гъусэу, Iэмал имыIэу зэплъын хуейхэм ящыщу.
2010 гъэхэм республикэм и кином нэгъуэщI зыужьыныгъэ игъуэтауэ жыпIэ хъунущ. 2015 гъэм зи цIэ къитIуа режиссёр ЕмкIуж Андзор (театрымрэ киномрэ я режиссёрщ, сценаристщ, продюсерщ, Адыгэ Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, Адыгэ къэрал драмэ театрым и унафэщIщ), СКФО-м щыяпэу, Налшык къыщызэригъэпэщащ «Кавказфильм» киностудиер. Абы щытрахащ, псалъэм папщIэ, ЕмкIужым и дебют фильм «Невиновен»-р (2019 гъэ). Монреаль щекIуэкIа Дунейпсо кинофестивалым абы диплом къыщыхуагъэфэщащ. ИужькIэ къыдэкIащ нэгъуэщI лэжьыгъэхэри. «Кавказ Ищхъэрэм и зыгъэпсэхупIэ щIыналъэм, кино щытепх хъуну щIыпIэ дахэхэр зи куэдым, езым и фильмхэр къыдигъэкIыжыфын хуейуэ къэслъытащ», - жиIащ абы щыгъуэм режиссёрым.
«Кавказфильм»-м къищынэмыщIауэ, апхуэдэ жэрдэмхэр зыщIа нэгъуэщIхэри республикэм щыIэщ. Апхуэдэщ, «Первый свет» кинокомпание» IуэхущIапIэр. Ари йолэжь кино, видео зэмылIэужьыгъуэхэр къыдэгъэкIыным. Къэбэрдей-Балъкъэрым щолажьэ УФ-м и Кинематографистхэм я зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэр. Абы цIыху 38-рэ хэтщ.
Кином и зыужьыныгъэм хуэлажьэ фестивалхэри ди щIыналъэм щIэх-щIэхыурэ щокIуэкI. Абыхэм ящыщ зыщ «Кинокавказ» зи фIэщыгъэр (2026 гъэм иджы етхуанэу екIуэкIащ, мастер-классхэр, творческэ зэIущIэхэр, автор ныбжьыщIэхэм я зэпеуэ къызэщIиубыдэу). Кавказ Ищхъэрэм ГъуазджэхэмкIэ и къэрал институтым къыщызэрагъэпэща фестивалыр Балъкъэр Ипщэ къуажэм щызэхуащIыжат. «Псом хуэмыдэу дрогушхуэ ди фестивалыр зэчий зыбгъэдэлъхэм я зэхыхьэпIэ, кинематографист ныбжьыщIэхэм я дуней еплъыкIэр къыщагъэлъэгъуэф, IэщIагъэлI цIэрыIуэхэм я чэнджэщ щызэхах щIыпIэ, нэхъыщхьэращи, IуэхущIэхэм щытегушхуэф утыку зэрыхъум, - жеIэ еджапIэ нэхъыщхьэм и ректорым и къалэнхэр зыгъэзащIэ Рахаев Анатолэ.
А фестивалым КъБР-м Бжыгъэхэр зи лъабжьэ зыужьыныгъэмкIэ, связымрэ цIыхубэ коммуникацэхэмкIэ и министерствэм и унэтIыныгъэ щхьэхуэмкIэ саугъэт къратащ ПщыукI Жамбот и «Отважные сердца: истории настоящих героев» документальнэ фильмым.
Москва е Санкт-Петербург я киноиндустрие лъэщхэм ехьэехуэн ди щIыналъэм иджыпсту щымыIэми, мы Iуэхум зезыгъэужьыфыну, зэчий зыбгъэдэлъ IэщIагъэлIхэр зэрыдиIэмрэ ди республикэм и щIыуэпс телъыджэмрэ я фIыгъэкIэ, Iэмал псори диIэу къыдолъытэ щIыпIэм къыщыдагъэкI кином хэхъуэнымкIэ.
Кином игъэзащIэ гъэсэныгъэ мыхьэнэр къыхэщу, театрымрэ киномрэ я актёр Власенкэ Денис иджыблагъэ жиIащ: «Кином дызэрыпсэунур «къыджиIэу» аракъым, абы нэгъуэщI цIыхум и гъащIэр дигъэлъагъу къудейщ. Ауэ абы уеплъа нэужь, адрейхэм тIэкIу нэхъ уахуэгумащIэу уищIамэ, уи щхьэм укIэлъыплъыжу, тIэкIу нэхъ жыджэру, е тIэкIу нэхъ гуапэ ухъуамэ, кином и лэжьыгъэр игъэзэщIауэ жыпIэ хъунущ. Кином къару телъыджэ гуэр иIэщ, къигъэлъагъуэ лIыхъужьыр дымыцIыхуу, абы къыщыщI, и щхьэм кърикIуэ Iуэхухэр зыхыдигъащIэу. Абы ипкъ иткIэ гупсысэ пыухыкIа гуэрхэм дыхуокIуэ. Аращи, кинор къэзыгъэщI цIыхум жэуаплыныгъэшхуэ ехь, абы и IэдакъэщIэкIым еплъым ар къызэрыщыхъунур ищIэркъыми. ЖысIэнуращи, цIыхубэм зезыгъэхъуэжын гуэр къыщыбгъэщIкIэ, жэуаплыныгъэр икъукIэ инщ».