Егъэджэныгъэ
Бзэр, хабзэр зи Iэпэгъу бзылъхугъэ гуащIафIэщ Тэрч щIыналъэм хыхьэ Ботэщей къуажэм къыщалъхуа Тэрчыкъуэ (ХьэпащIэ) Заретэ. Абы а къуажэм дэт курыт еджапIэ №2-м илъэс 45-рэ хъуауэ адыгэбзэмрэ литературэмрэ щрегъэадж.
Заретэ курыт школыр къиуха нэужь, Налшык къалэ дэт педучилищэм пэщIэдзэ классхэм щыхуагъэхьэзыр и къудамэм 1978 гъэм щIэтIысхьэри, 1981 гъэм ар къиухащ. Ботэщей къуажэм а зэманым ирихьэлIэу дащIыхьа етIуанэ курыт еджапIэм и унафэщIу щыта Къыз КIэбон и лъэIукIэ ар а школыщIэм уващ. Илъэс зыбжанэкIэ абы щылэжьауэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и факультетым адыгэбзэмкIэ и къудамэм 2003 гъэм щIэтIысхьэжри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ.
ГъащIэ щыхъукIэ лъэпощхьэпо куэдым ухуэзэнущ, ауэ ар къызэбнэкIыфу, уи къэухьым зебгъэужьу, фIы зэрыпщIэным ухущIэкъуу, укъызыхэкIа лъэпкъыр бгъэпэжу, гущIэгъу, гулъытэ пхэлъу щытмэ, уи Iуэхухэри кIуэтэнущ. Ар пасэу къызэрыгурыкIуам цIыхубзым ехъулIэныгъэ куэд къыхудэкIуащ.
Къапщтэмэ, 2007 гъэм республикэм Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм и щIыхь тхылъ къратащ.
2009 гъэм УФ-м ЦIыхухэм курыт щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» бгъэхэIу-нагъыщэр къыхуагъэфэщащ.
2019 гъэм «Си бзэ - си псэ, си дуней» республикэ зэпеуэм щытекIуащ, КъБР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм и диплом къратащ.
А илъэс дыдэм «Педагогикэ IэнатIэм ехъулIэныгъэфIхэр къыщызыгъэлъагъуэ» псалъэхэр зытет дипломыр республикэм ЕгъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэм къритащ.
Тэрч щIыналъэ администрацэм къыбгъэдэкIыу фIыщIэ тхылъ къыхуагъэфэщащ, а районым егъэджэныгъэм пыщIа Iуэхухэм зыщегъэужьыным илъэс куэдкIэ и къару емыблэжу хэлъхьэныгъэфI зэрыхуищIам папщIэ.
2024 гъэм республикэм къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ (адыгэбзэмкIэ) щекIуэкIа зэпеуэм щытекIуахэр зэригъэхьэзырам папщIэ Тэрчыкъуэм щIыхь тхылъ къратащ.
«ЕгъэджакIуэм и пщIэмрэ и щIыхьымрэ къокIыкI абы иригъэджахэм я деж щыхиса жылэм», - псалъэ пэжхэр жиIауэ щытащ Менделеев Дмитрий. Зы цIыху цIэрыIуи щыIэу къыщIэкIынкъым и щIыбагъым егъэджакIуэфI дэмыту.
- СызэрыцIыкIурэ си анэдэлъхубзэр зыпэсщIын щымыIэу, ар адрей псоми япэ изгъэщу, бзэм и щэху нэхъыбэ къызэрысщIэр сфIэгъэщIэгъуэну сыкъогъуэгурыкIуэ - жеIэ Заретэ. - ИлъэсипщIкIэ пэщIэдзэ классхэр езгъэджауэ, си унафэщI Къалэбатэ Еленэ и чэнджэщкIэ, КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм заочнэу сыщIэтIысхьэжри, щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэзгъэгъуэтащ. Си псэм фIэфIыр пэщIэдзэ классым щезгъэджэныр арат, ауэ Къалэбатэм жиIам себэкъуакъым.
Абы лъандэрэ илъэс куэд хъуащ, ауэ зы махуэ сыхущIемыгъуэжауэ, IэщIагъэу гъащIэм къыщыхэсхам сролажьэ. АнэдэлъхубзэмкIэ дезыгъэджа, зи бзэр фIыуэ зыгъэбзэрабзэ егъэджакIуэ Iэзэ Гуазэ Мухьэмэд адыгэбзэ къудамэм сыщIэтIысхьэжынымкIэ дэIэпыкъуэгъу къысхуэхъуауэ щытащ.
Курыт еджапIэм сыщыувам, лэжьэгъу схуэхъуахэм Iэзагъэрэ щIэныгъэу ябгъэдэлъыр къыпхуэмыIуэтэным хуэдизт. Лэжьыгъэм уи гур хыхьэу хуэIэзэ ухъунуми, пхузэпымыщэнуми, сэ къызэрыслъытэмкIэ, лэжьэгъум куэд елъытащ. Гъусэ сызыхуэхъуа егъэджакIуэ нэхъыжьыфIхэм щапхъэ ятесхыу, я жыIэм сыщIэту сыкъэгъуэгурыкIуащ, си упщIэхэм я жэуап сытым щыгъуи абыхэм я деж щызгъуэтащ.
IэнатIэ узыпэрытыр фIыуэ плъагъун хуейщ. Дапщэщи сыхущIокъу зыгуэрхэр къэзгупсысу зэхыхьэ щхьэпэхэр езгъэкIуэкIыну, езгъаджэ цIыкIухэр зэпеуэ зэхуэмыдэхэм хэсшэну. И нэхъыбэм къызэхъулIэуи жыпIэ хъунущ. Псалъэм папщIэ, мы гъэм къэбэрдей-шэрджэсыбзэмкIэ (адыгэбзэмкIэ) ди республикэм щекIуэкIа зэпеуэм си нэIэ зытет сабийхэм ящыщу ебгъуанэ классым щIэс КIуантIэ Алимбекрэ Тэрчыкъуэ Iэдэмрэ щIыхь тхылърэ ахъшэ сэугъэтрэ къыщыхуагъэфэщащ.
ЛIэщIыгъуэ куэдым ди нэхъыжьыфIхэм къыкIуэцIраха, псэм и хъуахуэ ди анэдэльхубзэр еджакIуэ цIыкIухэм фIыуэ зэрезгъэлъагъуным сыхущIокъу, махуэ къэс ест дерсхэр щIэщыгъуэ зэращысщIыным яужь ситщ. Мы зэманым кIуэдыжынкIэ дызытегузэвыхь, фIыуэ тлъагъу ди бзэр щIалэгъуалэм ящыдмыгъэгъупщэныр, едгъэщIэныр дэтхэнэ зыми ди къалэн нэхъыщхьэщ, сабийр щапI унагъуэм къыщегъэжьауэ, дэ егъэджакIуэхэм ди деж щиухыжу.
ДыщыцIыкIум щыгъуэ уэрамым блэкI нэхъыжьхэм я жыIэм дедаIуэу щытащ. Зэраныгъэ зэрыдмыщIэным, ди нэхъыжьхэр зэрыдмыгъэукIытэным дыхущIэкъурт. Пщыхьэщхьэм дызэхуэсыжамэ, адэ-анэм я ущие Iущхэм дыщIагъэджыкIырт, хъыбархэм, усэхэм ди адэр къытхуеджэрт. Дэ а зэманым къытхалъхьа хьэл-щэн дахэр сабий езгъаджэхэм зэрезгъэщIэным сыхущIокъу. Бзэмрэ хабзэмрэ зэрыхуэзунэтIыным яужь ситщ.
Къыхэзгъэщыну сыхуейт «Адыгэ псалъэ» газетыр «Iуащхьэмахуэ» «Нур» журналхэр дапщэщи си Iэпэгъущ, абы ит тхыгъэ купщIафIэ куэд сабийхэм яст дерсхэм къыщызогъэсэбэп, езы ныбжьыщIэхэри къызогъаджэ, сэри сакъыхуоджэ. Тхьэмахуэм щэ газетыр къытIэрохьэ. Иджы къэзублауэ электроннэ газетми щыгъуазэ сощI ахэр.
Ди адэм сытым щыгъуи тридзэу щытащ, республикэм къыщыдэкI газетми журналхэми, абы итхэм къытхуеджэрт, тхузэпкърихырт, зэрыдигъэгъащIэрт.
