Тхыдэм зи цIэр къыхэнахэр

Гъэр, кIэс, щхьэхуимыт - аращ «мамлюк» псалъэм хьэрыпыбзэкIэ къикIыр. Тхы­дэм зэрыжиIэмкIэ, мамлюкхэр тырку, адыгэ, нэ­гъуэщI лъэпкъхэм къахэ­кIа­уэ аращ. Ахэр щIалэ ныбжьым иту Мысырым и Iэтащхьэхэм, хьэрып хъалифхэм къащэхуурэ ирагъэджащ, ягъэсащ, дзэлIкIэ, хъумакIуэ­кIэ щыгугъырти. Дзэм хэтурэ, мамлюк зауэлIхэр Мысырым тепщэ щыхъури, а къэралыр ХIII лIэщIыгъуэм щы­щIэдзауэ ХVI лIэщIы­гъуэм нэс зэрахьащ. Шэрджэс мамлюкхэм ятетхыхьащ публицист цIэрыIуэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Абы и лэжьыгъэхэм щыщщ фи пащхьэ итлъхьэр.

Явер-пэщэ (Хьэгъур) Умар (1859 - 1933). Дюзджэ дэс шапсыгъ унагъуэм къыщалъхуащ. ДзэлI­хэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ (1880) академиерэ (1884) къиухащ.

Генерал-лейтенант хъуа­уэ дзэ къулыкъум къы­хэ­кIыжащ. Тевфик-пэщэ и правительствэм дзэ Iуэху­хэм­кIэ министру хэтащ (1919 гъэм, зы мазэкIэ), ауэ Антантэм и дзэхэм Истамбыл щалэжьыр имыдэу, а IэнатIэм къыпэрыкIыжащ. 1919 гъэм гъатхэпэ мазэм щыщIэдзауэ сулътIаным и правительствэм хэтащ. Ан­кара и суд нэхъыщхьэм 1920 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм унафэ ищIауэ щытащ ар яукIын хуейуэ. Сулъ­тIа­ным щIыгъуу Тыркур ибгынащ, Египетым, Ливаным щыпсэуащ, Тыркум кърагъэхьэжакъым.

Бейрут щылIащ.

Хъуршид-пэщэ (Нэгъуджэ) Исмэхьил (1854 - 1934). Шапсыгъым къыщалъхуащ. ДзэлI IэщIагъэм Истамбыл щыхуеджащ. Генерал-полковникщ. Уэсмэн империем артиллериемкIэ и управленэм и Iэтащхьэ, зауэ трибуналым и тхьэмадэ, 17-нэ корпусым и унафэщI (Балкан зауэхэм я зэманым), хыдзэлI министр, дзэ къарухэмкIэ министр къулыкъухэр зэрихьащ.

Тырку революцэм и лъэ­хъэнэм, адыгэ дзэпщ цIэ­рыIуэхэм - маршал ФуIэд-пэщэ, маршал Бэрзэдж ФуIэд-пэщэ, генерал Исуф Изэт-пэщэ, генерал Къарзэдж-пэщэ сымэ ящIыгъуу, адыгэхэр Ататюрк иригъэкIуэкI бэнэныгъэм хэшэ­ным­кIэ хузэфIэкI къигъэнакъым.

 Истамбыл щылIащ.

 И тхыгъэхэу “Хьэят” (“ГъащIэ”) журналым тра­дзащ: “Правительствэм теухуа гукъэкIыжхэр” (1964), “Сэрей гукъэкIыж­хэр” (1I965).

Азнавур (Анчокъуэ) Ахъмэт (1873 - 1921). Абэзэхэ унагъуэм къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ Истамбыл къыщиухащ. Жандармерием къу­лыкъу щищIащ. Майор хъуауэ къулыкъум къыхэ­кIыж­ри, Бигэ къалэм дэт­Iысхьащ.

Япэрей дунейпсо зауэм и зэманым, Шэрджэс хасэм и лъэIукIэ, Кавказ фронтым ягъэкIуа дзэм хагъэхьащ, абы лIыгъэ щызэрихьащ.

Мудрос щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм и ужькIэ 1919 гъэм мэлыжьыхь мазэм Измит санджакъым и Iэтащхьэ хъуащ, а къулыкъур зэрихьащ шыщхьэIу мазэ пщIондэ. Зи телъхьэр сулътIанрати, “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ” партым дэщIакъым, адыгэ гуп щIы­гъуу лъэпкъ-щхьэхуи­тщIы­жа­кIуэ армэм пэуващ. Ад­хьэм и шуудзэм пэщIэхуэри, 1919 гъэм щэкIуэгъуэ мазэм къызэхакъутащ. Аргуэру дзэ зэригъэпэщащ, зауэурэ Мрамор тенджызым и Iуфэр яфIиубыдащ, абы щхьэкIэ сулътIаным пэщэ цIэр къыфIищащ. Адхьэм и шуудзэм тырку сулътIаным и дзэр 1920 гъэм мэлыжьыхь мазэм зэхикъутащ. УIэгъэ хъуати, Азнавур Истамбыл ­и­гъэзэжащ, абы дзэ щызэхуи­шэсри АнкаракIэ иунэтIащ, ауэ хузэфIэкIыжа щыIэкъым.

1 Азнавур укIын хуейуэ революционерхэм я судым 1921 гъэм и мазаем унафэ ищIащ. Арнаутхэр къещэурэ яIэры­хьэ­ри яукIащ.

Бехич (Беич) Хьэккы (1886 - 1943). Убыхщ. Истамбыл къыщалъхуащ. Къулы­къу­щIэ­хэр щагъэхьэзыр еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ.

«Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ» партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ. Сивас щекIуэкIа кон­г­рессым и лIыкIуэщ. Кемал Мустэфа, Орбай Рауф, Сами-бей Бекир сымэ ящIыгъуу Комитет нэхъы­щхьэм хэтащ. Лъэпкъ-щхьэ­хуитщIыжакIуэ бэнэныгъэм къыхэжаныкIащ. Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм (Меджлис) и япэ хэхыгъуэм и депутатщ. ПIалъэкIэ щыIа правительствэм финансхэмрэ къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министру хэтащ (1920). «Дзэ щхъуантIэ» партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ. Тыркум и коммунист партым и генеральнэ секретарщ. “МахуэщIэ” газетым и редактор нэхъыщхьэщ. 1921 гъэм и ужькIэ политикэ Iуэхухэм хэтыжакъым.

Анкара щылIащ.

ЛIыцIэрыкъуэ-пэщэ Шэмсэдин (1855 - 1917). Бжьэдыгъум къыщалъ­хуащ. Илъэсибгъу ныбжьым иту и адэм хэкум иришащ. Галатасарай лицеймрэ къу­лыкъущIэхэр щагъэхьэзыр еджапIэ нэхъыщхьэрэ Истамбыл къыщиухащ. И анэдэлъхубзэм нэмыщI, хьэрыпыбзэ, франджыбзэ, персыбзэ, тыркубзэ ищIэу щытащ. Дипломат IэщIагъэм ирилэжьащ, Уэсмэн империем и лIы­кIуэу Бухарест, Тегеран щы­Iащ, Ван вилайетым (область) и губернатору щытащ, тырку щIа­лэхэм я правительствэм министру хэтащ.

Истамбыл щыIэ Шэр­джэс хасэм и лэжьыгъэм жы­джэру хэтащ, и тхыгъэ куэд Истамбыл къыщыдэкI “Гъуазэ” газетым традзащ, адыгэ псоми я зэхуэдэ алыфбей яIэн хуейуэ зыукъуэдийхэм я акъылэгъуащ, “Адыгэ алыфбей” тхылъыр (1919) къы­дэзыгъэкIахэм ящыщ зыщ.

 Истамбыл щылIащ.

Сами-бей (Зэрахъуэ) Бэчыр (1879 - 1934). Убыхщ, Мрамор тенджызым и Iуфэм Iус Дюмбе къуажэм къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджа­пIэри (1900) академиери (1902) къиухащ, апхуэдэ еджапIэхэм щылэжьащ, дзэм къулыкъу щищIащ. Балкан зауэхэм я лъэхъэнэм (1912 - 1913 гъэхэм) 6-нэ корпусым щыщ 16-нэ дивизэм и штабым и Iэта­щхьэу, 70-нэ полкым и 2-нэ батальоным и командиру, зауэ IуэхухэмкIэ минист­рым и адъютанту щытащ. 1914 гъэм - Iэщэ-фащэ къэщэхунымкIэ комиссэм и унафэщIщ, Япэрей дунейпсо зауэр къэхъея нэужь, 52-нэ дивизэм и командирщ (Ирак фронтым). Фелахьие деж щекIуэкIа за­уэм къызэрыхэжаныкIам щхьэ­кIэ полковник цIэр къы­фIащащ. Революцэм и лъэхъэнэм алыдж зэрыпхъуа­кIуэ­хэм КъуэкIыпIэ фронтым щезэуащ, дивизэ, корпус IэщIэлъу.

Истамбылым щылIащ.

Мэт (Джунэтыкъуэ) Исуф Изэт-пэщэ (1876 – 1922). Тыркум щыщ Йозгат къалэм къы­щалъхуащ. Сабийуэ зеиншэ хъуащ. ДзэлIхэр щагъэ­хьэзыр еджапIэ зыбжанэ къиухащ, академиеми ще­джащ.

Хэхэс адыгэхэр зэкъуэ­гъэ­увэным хуэлажьэ Шэрджэс хасэм жыджэру хэтащ. Балканым щекIуэкIа зауэхэм къызэры­хэжаны­кIам папщIэ генерал-майор цIэр къыфIащащ. Япэрей дунейпсо зауэм и зэманым 10-нэ, 14-нэ, 1-нэ кав­каз корпусхэм я Iэта­щхьэу щытащ. Уэсмэн пра­вительствэм Кавказ Ищ­хъэрэ Республикэр къи­лъыта нэужь (1918 гъэм накъыгъэ мазэм и 11-м), Исуф Изэт-пэщэ и дзэр Кавказым къагъэкIуащ, “демократие къэрал щау­хуэ­кIэ дэIэпыкъуэгъу хъун щхьэкIэ”. Мудрос щызэгу­ры­Iуэжа нэужь (1918 гъэм жэпуэгъуэ мазэм и 30-м), тыр­кудзэр Кавказым икIы­жащ.

Тырку революцэм и лъэ­хъэнэм Исуф Изэт-пэщэ алыдж зэрыпхъуакIуэхэми Анчокъуэ Ахъмэт и дзэми КъухьэпIэ фронтым ще­зэуащ. Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм и депутату щытащ.

Анкара щылIащ.

Адыгэ тхыдэм теухуа тхылъ зыбжанэ итхащ: «Кавказым и тхыдэ» (1914), «Хеттхэр» (1915), «Шэрджэсхэр - Пасэрей Алыджым» (1915), «Шэр­джэсхэр - Пасэрей Фракием» (1918).

Джелаладдин (Куэцбэ) Дэмад (1850 – 1903). Истамбыл къыщалъ­хуащ, Франджым щеджащ. СулътIан Абдул-Хьэмид II и малъхъэу щытащ. Уэсмэн империем и Меджлисым хэтащ (1877), юстицэмкIэ министру щытащ.

1899 гъэм щыщIэдзауэ Европэм щыпсэуащ. Париж, Лондон, Каир къы­щы­дэкI газетхэм сулътIаным зэрихьэ лейр сэтей зыщI тхыгъэ куэд трыригъэдзащ. И усэхэр щызэхуэхьэса зы тхылъи (“Жэнэтыбжэ”, Каир, 1906) къызэри­нэ­кIащ.

 Брюссель щылIащ. И хьэдэр тырку щIалэхэм я революцэм и ужькIэ Истамбыл щыщIалъхьэжащ.

Жамбулэт (Хьэткъуэ) Исмэхьил (1880 - 1926). Абэзэхэщ. Истамбыл къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ къиухащ. Салоникхэм къулыкъу щищIащ. Оттоман империер гъэлъэ­лъэ­жыным хуэунэтIа лэжьы­гъэ иригъэкIуэкIащ, хуитыныгъэм и хасэ къызэригъэпэщащ, “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ” партым и уна­фэщIищым ящыщ зыщ. Къэралым шынагъуэ къыщы­мы­гъэхъунымкIэ IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIхэм ящыщ зыщ (1914), Истамбыл вилайетым и губернаторщ (1915), Тыркум и къалащ­хьэм и унафэщIщ (1916), лIыкIуэщ (Швецием, 1917 - 1918 гъэхэм).

Инджылызхэм я дзэм Истамбыл яубыда нэужь, Мальтэ щаIыгъащ.

ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэм щылэжьащ (Истамбыл), “Рисале ве аскерие” журналыр къыдигъэкIыу щытащ, Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм и депутатащ. Кемал Мустэфа (Ататюрк) епцIыжауэ, ар иукIыну хэтауэ пцIы тралъхьэри, яукIащ.