Дэтхэнэ лъэпкъми и щэнхабзэ щIэиным къыгуэпх мыхъун и зы Iыхьэщ къыдекIуэкI и IуэрыIуатэр. Ди япэ итахэм къызэранэкIа Iуэтэжхэр зэманым дэмыпхъэхыжу бзэ къулейкIэ къезытхэкIыжахэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта Шэрджэс Алий. А цIыху емызэшыжым адыгэм и щэнхабзэр, и тхыдэр хъумэным ехьэлIауэ къыдигъэкIа и тхылъхэм яхэтщ «Адэжь хъыбархэр» жыхуиIэри. Аращ мыри къызэрытхыжар…
Ди егъэджакIуэхэм къинэмыщIауэ, лъэпкъ IуэрыIуатэм сыдезыгъэхьэхахэм ящыщт сызэрыцIыкIу лъандэрэ шыпсэ, псысэ, хъыбар мыухыжхэм сыщIэзыгъэдэIуу къыддэгъуэгурыкIуа си адэ къуэш Шэрджэс Хьэмтал.
Ар егъэлеяуэ хуэгурыхуэт адыгэ IуэрыIуатэм и къэкIуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм: шыпсэхэм, къебжэкIхэм, таурыхъхэм, хъыбарыжьхэм, уэрэдыжьхэм. Макъамэ къызэрырагъэкI шыкIэпшынэ, къамыл хуэдэхэм хуэмыIэрыхуэми, адрей псоми хэзагъэрт, и гуащIэкIи ерыскъыкIи жумартышхуэт. Гуп хъуамэ, дахащэу зэхигъэст.
АтIэми, апхуэдэр ди лъэпкъэгъухэм махуэ къэс къызэрыгуэкI я гъащIэм щызэрахьэрт, лIыгъэ щIапIэуи къащымыхъуу.
Хьэмтал вы IэжьитI зэкIэрыщIакIэ и закъуэ гъуэгу кIыхь техьэрт, Хьэбэз (Къэсейхьэблэ) икIырти, Шелканкэ кIуэрт (километри 110-рэ нэблагъэ дэлъщ), IэжьитIми мэкъу кърилъхьэрти къэкIуэжырт, гуахъуэ фIэкIа имыIыгъыу, выхэм къажьэхэуэну хущIэкъу дыгъужьхэм абыкIэ езауэу.
Езы Хьэмтал егъэлеяуэ Iэпкълъэпкъ псынщIэт. Зэгуэр, Шыбэгукъуэ деж мэл пщыIэм тесу, мэз бжэн ирихужьэри, къригъэжыхьурэ игъэмэхри, зэрыпсэууэ къихьыгъат. Слъагъуу, адыгэ хакIуэм адыгэ уанэ лъагэри тралъхьэжауэ къыхуагъэуври, лъэбакъуэ зыбгъупщIкIэ фIэкIа нэхъ къыIумыкIуэту, щIэпхъуэри щхьэпрылъат, ари уанэр нэхъ здэлъахъшэмкIэ зримыгъэхьэлIэу. Мэлыхъуэ башыр игъэувырти, ар IитIкIэ зэриубыдауэ, башым и щхьэкIэр имыгъэсысу, турникым зэрыбгъэдыхьэм хуэдэу, и пкъыр абдежым къыщрихырт.
А си адэ къуэшыр зэгуэр хьэсэпэхъумэу, гуемыIугъэ къыхуэзыгъэфэща щIалэр зэрыс шыгумкIэ щIэпхъуэжат, теутIыпщхьарэ хьэмкIэу. Хьэмтал абы кIэлъыщIэпхъуэщ, гум илъэри, щIалэ еIуящIэр къиубыдат, а зэманым езым узыншагъэшхуэ бгъэдэмылъыжа пэтми…
БлэкIа мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, бжьыхьэр къэблагъэу бадзэхэр щымыдымыж лъэхъэнэм, «бжьыхьэ укIын, щIымахуэ шхын» псэлъафэм тету, мэл-бжэнхэр яукIыурэ, бгъуэ ящIрэ шыуауэ, бо тхыцIакIуэхэм фIэдзэжырт, джэдуи дзыгъуи лъамыгъэIэсыну.
КъызощIэж Хьэмтал зи гугъу тщIыхэм хуэдэ бгъуэуэ пщыкIутхум нэблагъэ пилъэжу зэрыщытыгъар. Пэжщ, ахэр езым и закъуэ къиущэкIуртэкъым, атIэ и щауэгъухэми кърахьэлIэрт бжьыхьэ гъэлъэхъу пшэрхэр, бгъуэ ирагъэщIыну. Ар сытым къыхэкIрэт жытIэмэ, абыхэм щIымахуэ псом я зэштегъэупIэуи зэхуэсыпIэуи яIэр Хьэмтал и унэрат. И щхьэгъусэ Муслъимэти «зи IэгуитIыр зи Iэнэ» жыхуаIэм хуэдэу хьэлэлт, къихьэ цIыхум и унагъуэм фIыгъуэу илъыр щимыгъэпщкIуу.
Къызэдэхъуа-зэдэлажьэрэ фIы дыдэу зэрылъагъуу, а лъапсэм сытым дежи щызэхуэсырт си адэ къуэшхэу Iэмин, Индрис, си адэ Инус сымэ, нэгъуэщIхэри къахыхьэжу.
АтIэми, зэныбжьэгъухэм фадэр я нэрыгъыу зэи слъэгъуакъым, зыгу-зыщхьэ жыхуаIэм ещхьти, ябгъэдэлъым щыщу зыри къуагъ зэхуащIыртэкъым.
Сызэрысабий лъандэрэ а лIыхэм жаIэм сыщIэдэIуу сыкъэхъуати, цIыхугъэм къемыкIу псалъэрэ зэрыгъэкIий макърэ къажьэдэкIыу зэи зэхэсхакъым, щысэмэркъокIэ, зэпIэскIуж-зэкIэщIэтIэ пэтми. АрщхьэкIэ, я гушыIэр гум еуэртэкъым, цIыхур зыгъэлъахъшэу и пIэ къизыштэкъым, дахэт, зыгъэнэщхъыфIэт.
Зэрызэрыгъуэту, япэ бжьэр аргуэру зэIузыгъэщIэжа Тхьэшхуэм хуаIэтырт, фIыщIэ хуащIрэ адэкIи зэрызэрихьэлIэным теухуауэ къару къазэрыхилъхьэным щIэлъэIуу. КIэлъыкIуэу, мыпIащIэу икIи укъуэдияуэ, дунейми хэгъэгуми щыхъыбархэм тепсэлъыхьырт, бжьэ мащIэм хъуэхъу дахэ тражыIыхьыжрэ шхыным нэхъ хэIэбэу, адыгэ тхыдэжьхэмрэ уэрэдыжьхэмри хыхьэжхэрт. Мис абдежрат си дежкIэ нэхъ тхъэгъуэ дыдэр!
Фади ямыIуэхужу, псалъэ дахэ куум зэдыхыхьэрт, зым хужымыIар адрейм пищэжурэ, лъэпкъым и блэкIахэр кърагъэкIуэкIырт, зытепсэлъыхьам и щыпкъапIэм иризэдэуэжу.
Гупзешэ хъарзынэт Хьэмтал. И ныбжьэгъухэм Iэнэ къахуищтэн и гуапэ дыдэт. Арами, фадэр и фIэфIтэкъым. Адыгэ махъсымэ тIэкIу фIэкIа, аркъэи шагъыри пхузыIуилъхьэнутэкъым. А и хьэлым и ныбжьэгъухэр щыгъуазэти, я фадэр и кIэм щынэсым:
- Уэлей, мы Хьэмтал зы бжьэ закъуэ нэхъ мыхъуми егъэфэн хуеймэ! – жаIэу, зыгуэрым къыхидзэнт. Адрейхэми къыщагъэхъурт жызыIам къыдащтэ хуэдэу. Iуэхур зыхуашэр Хьэмтал къыгурыIуэрти:
- Ерэхъу-ерэхъу, джаур гуп, иджыпсту сожьэ! – жиIэурэ къыщIэкIырти, е езыр кIуэнт е нэхъыщIэ гуэр иутIыпщынт.
А зэныбжьэгъухэм я зэбгъэдэтыкIэ къекIум, я зэхуэгумахэкIэм, мыухыжу къаIуэтэжхэм зэи имыкIыжын гуапагъэрэ IэфIыгъэу си гум къралъхьащ Хэку фIылъагъуныгъэр, адыгэ щыпкъагъэр, нэмыс дахэр, ди анэдэлъхубзэм хуэсщI пщIэ лъащIэншэр, гъащIэ гугъум и лъэпощхьэпо куэдым узэрыщхьэпрыкIыфын къарууэ ныбжьэгъугъэр зэрыщытыр, гушыIэкIэ дахэр, нэгъуэщIхэри. Си гъащIэм зыгуэр щыслъэкIамэ, зи фIыщIэр абыхэм къахэсха гъэсэныгъэмрэ щапхъэ щхьэпэмрэщ!
Курыт еджапIэм и еянэ классым сыщIэст абыхэм я Iэнэ къуапэ къызапэс щыхъуам, абы ипэкIэ бжэ къуагърат сызыкъуагъэсар. Иджыри сыцIыкIуу, мандолинэм сеуэфу зезгъэсати, а гуп хъуапсэгъуэр зэрызэхуэсу, дэнэ сыщымыIами къыслъыгъуазэрт, сызыхашэрти, а Iэмэпсымэм къысхуигъэкI макъамэхэм срагъауэрт, адыгэ уэрэди урыс уэрэд ехьэжьахэри кърызагъэшырт, езыхэм къыхадзэхэми макъкIэ е пхъэ пшынэмкIэ садежьут.
АтIэми, школри къэзухыу дзэ къулыкъури есхьэкIыу къэзгъэзэжыху, а лIы телъыджэхэм сытым дежи къахэкIакъым къыздэгушыIэ хуэдэу бжьэ къысхуэзышиин! АбыкIэ пщIэуэ яхуэсщIам гъунэ иIэкъым.
Дзэ къулыкъум сыкъыпэрыкIыжу, институтми сыщIэтIысхьауэ, стеухуауэ Хьэмтал и ныбжьэгъужьхэм яхуищI пшыхьым дежт япэу фадэбжьэ къыщысхуашияр. Ар си пащхьэ кърагъэувэщ, хъуэхъу дахэ тражыIыхьри, си адэмрэ си адэ къуэшхэмрэ къаплъэу бжьэ къазэрыхуэзмыщтэнум щыгъуазэти, ахэр щIагъэкIри къызагъэIэтат. Сэри бжэ къуагъымкIэ зызгъэзауэт къызатам сыщыхэIубар.
ПIалъэ кIыхь дэзмыгъэкIыурэ, сэ абыхэм бэрэ сахэсащ, ажал щысхьыншэр зэныбжьэгъужьхэм къахэIэбэн щIидзэху. Псом япэ а гущIэгъуншэм яхихар гупыр зыгъэгуп, зи ерыскъы игъащIэм зымыгъэпщкIуа ди Хьэмталт. Яхэзыудари нобэр къыздэсми зи Iэзэгъуэ тэмэму къызыхуамыгъуэта лышх узыфэжьрат. ТфIэкIуэдащ шхэпсу къыддэгъуэгурыкIуа ди адэ къуэш хьэлэлыр. И сабиигъуэм абы тыншыгъуэ щиIакъым, пасэу ибэу къанэри, хуэмыарэзыуи зы нэрыбгэ къызэринэкIакъым. Езыр цIыху гуапэт, щабэт, хэт къыбгъэдэмыхьами, зыгуэр хузэфIэкIыххэнумэ, «хьэуэ» жриIэртэкъым.
И ныбжьэгъухэм, зыми щымыукIытэжу, лIы хьэдагъэ хуащIат. А гуп телъыджэм яхэтахэм ящыщу нобэ зыри псэужкъым. Егъэлеяуэ удэзыхьэхт а зэныбжьэгъужь Iэрамэм уахэтыныр, уахэдэIуэныр. Дэтхэнэми езым и нэгущIэкIрэ дуней тетыкIэрэ къылъосри, зэхихари, илъэгъуари, фIыуэ кIэрылъари здехьыж, и дунеягъэр щихъуэжкIэ.
Хъыбарыжьхэм я нэхъыбэр цIыхум яIэпызыгъэхужыр зэманырщ. Лъэпкъым и Iущыгъэ телъыджэхэм ящыщ IуэрыIуатэр къезыхьэкIа нэхъыжь гурыхуэм игъуэу къыIыдмыхмэ, ари лъэужьыншэу тфIокIуэд. Мы Iуэху щхьэпэм нэхъри елэжьыпхъэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къызыхэкIа лъэпкъым гудзакъэ хузиIэ дэтхэнэри.
Дапхуэдизу умыгурыхуами, псори зы акъылым пхуиубыдэркъым. Сэри сIэщIэкIащ а ди пэшым къыщаIуэтэжахэм ящыщ куэд, а лъэхъэнэм магнитофон зэрызмыгъуэтам къыхэкIыу. Ауэ, итIанэ зэзгъэпэща тхылъэжьым (тетрадым) истхэу щIэздзат Хьэмтал и ныбжьэгъухэм жаIэжа хъыбархэм ящыщ куэдыр...
