Экзо-планетэхэм къахохъуэ

Дыщыпсэу ЩIы Хъурейуэ ди Дыгъэм и къэухьыр къэзылъэтыхьым зыгуэркIэ хуагъадэу, гъащIэ мащIэ гуэр здэщыIэнкIэ хъуну зыхуагъэфащэу хьэрш пхыдзам къыщахутэ уафэщIхэм астрофизикхэр зэреджэр «экзопланетэщ».

Тхыдэ мыжыжьэм зэрыхэтлъагъукIыу, уахэ пхыдзам экзопланетэхэм къызэрыщалъэтыхьым астрономхэр япэу тепсэлъыхь щыхъуар 1992 гъэм иужькIэщ. Алъандэрэ а къэщIыгъэхэм гу щIылъамытам и зы щхьэусыгъуэу къэувыр зэкIэрэхъуэкI вагъуэхэм (дыгъэ жьэражьэм) къадз нурым ахэр фагъуэ зэрыщIэхъукIырт.

Пасэрей алыджыбзэм къытехъукIа «экзо» псалъэм къикIыр «и щIыбкIэ щыIэ» мыхьэнэращ.  

Дызэрыт зэманым экзопланетэхэм ящыщу «къагъуэтхэм» я бжыгъэм кIуэ пэтми щIыхэхъуэри гурыIуэгъуэщ. Ар сыт жытIэмэ, хьэршым трагъапсэ телескоп нэхъ инхэм я зэфIэкIыр кIуэ пэтми нэхъ лъэщыж зэрыхъурщ.  

Америкэм и Штат Зэгуэтхэр зи хэщIапIэ НАСА IэнатIэм Экзопланетэхэр джынымкIэ и институтым щылажьэхэм зэрагъэнэIуамкIэ, къыхэдгъэща къэщIыгъэхэм ещхьу 2026 гъэм шыщхьэуIум икухэм хуэзэу гу зылъатахэм я бжыгъэр 8275-рэ хъуащ. Ахэр псори, зэхэгуэшыкIыжауэ, зэгъэщIылIа я «дыгъэхэр» тIэкIу нэхъ мащIэщ - 5625-рэщ. Мы иужьрей вагъуэ жьэражьэхэм ящыщу 1139-м планетэ зырыз къудейщ я хъуреягъкIэ къыщызылъэтыхьыр.

Абыхэм нэмыщI, щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, «экзопланетэ» фIэтщ хъуну иджыри гу зылъатэхэм зэрахэхъуэ зэпытым къыхэкIыу, яхуэмыубзыхупами, я бжыгъэр мини 9-м нызэрыхьэсащ, къызэрыхагъэщауи, зэман гъунэгъум къриубыдэу абдежми гъунэ щралъэн хуэдэкъым.    

Къахута экзопланетэхэм я нэхъыбэр ди Дыгъэм и хъуреягъыр къэзыуфэрэзыхь Юпитер, Сатурн, Нептун хуэдэ уафэщI абрагъуэхэщ, телескоп нэхъ лъэрызехьэ дыдэхэмкIэ дызытрагъаплъэ я щIыфэм щызепщэ-щызеуалэри гъащIэ гуэр щизэгъэнкIэ гугъэ лъэпкъ уэзымыгъэщI гъуэз зэфэзэщщ. Гу зылъатэ экзопланетэхэм я нэхъ куэдыр къызэрымыкIуэу зэрыиныр къызыхэкIыр, езы щIэныгъэлIхэми къызэрыхагъэщауэ, апхуэдэхэр телескоп абрагъухэмкIи нэм нэхъ къыIуидзэу зэрыщытырщ.

АрщхьэкIэ, итIани, ди гуапэ зэрыхъунщи, къахутахэм яхэтщ ди планетэм зыкъомкIэ хуэдгъэдэнухэри. Апхуэдэщ, псалъэм и хьэтыркIэ, астрофизикхэм TESS телескоп инышхуэмкIэ къахута J 1252 b  экзопланетэри. Ар дызытесым елъытауэ тIум щIигъукIэ нэхъ хьэлъэщ, и зэпрыупIэр дыдейм нэхърэ 1,2-кIэ нэхъ инщ, нэхум и псынщIагъэкIэ къэтпщмэ, илъэс 66,5-кIэ тпэжыжьэщ, зэкIэрэхъуэкIыр ди Дыгъэм етлъытмэ процент 60-кIэ нэхъ мащIэ, «плъыжь цIыкIужьей» («красный карлик») жыхуаIэ вагъуэ жьэражьэхэм язщ.

   КЪУМАХУЭ Аслъэн.