«Гъэгъахэр гъунэгъу Iыхьэу къезгуэшэкIт»

1658 гъэм чех егъэджакIуэ Коменский Ян латиныбзэкIэ япэу сабийхэм папщIэ къыдигъэкIауэ щытащ «Мир чувственных вещей в картинках» зыфIищар. XVIII лIэщIыгъуэм цIыкIухэр зыщыгуфIыкIыну романитI - «Робинзон Крузо» (Дефо Даниэль), «Путешествия Гулливера» (Свифт Джонатан) - дунейм къытехьащ…

 Абыхэм ебгъапщэмэ, адыгэхэм ди сабий литературэр куэд щIакъым къызэрыунэхурэ. Адэ-анэхэм, адэшхуэ-анэшхуэхэм я щIэблэр IуэрыIуатэкIэ ягъасэ мыхъумэ, таурыхъхэмрэ псысэхэмрэ щIагъэдэIуурэ къамыгъэхъумэ нэгъуэщI Iэмал нэхъ пасэхэм яIакъым. Нэхъ гъэщIэгъуэнырти, лъэпкъ хъыбарыжьхэм сабийхэри нэхъыжьхэри зэхуэдэ дыдэу зыIэпишэрт.  Абы иджыри зэ уи фIэщ ещI цIыхум и къэухьми гупсысэми IуэрыIуатэм зэрыхигъахъуэр. Ауэ зэманыр кIуэхукIэ, цIыхум зиужьурэ щIэныгъи зригъэгъуэтащ, тхылъхэми дыхуэныкъуэ хъуащ. Абыхэм ящыщ зы Iыхьэ щхьэхуэу къэкIуэн хуейт сабий тхылъыр…

 Адыгэ сабий литературэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуащIащ  ди тхакIуэ пажэхэу АфIэунэ Лиуан, Гъубжокъуэ Лиуан, Нало Заур, КIуантIэ Iэзид, Хьэщыкъуей Олег, Щоджэн Леонид, сымэ, нэгъуэщIхэми. Абыхэм я Iэдакъэ къыщIэкIа таурыхъхэр, усэхэр, рассказхэр лъэпкъ хабзэм, емрэ фIымрэ зэхэзыгъэкI Iуэхугъуэхэм, гъэсэныгъэм, нэгъуэщI лъапIэныгъэ куэдми теухуащ.

 Сабий тхылъым гулъытэ хуащIыр зыхуэдэр къагъэлъагъуэу, ди республикэм, хабзэ дахэ щыхъуауэ, тхьэмахуэ зэхыхьэхэр щокIуэкI. ЦIыкIухэм ягу къинэжын Iуэхугъуэщ литературэ-макъамэ пшыхьхэр, тхылъыщIэхэм ятеухуа зэIущIэхэр, гъэлъэгъуэныгъэхэр, ди тхакIуэ-усакIуэхэм щаIущIэ зэхыхьэхэр. Апхуэдэ Iэмалхэри нэгъуэщIхэри къагъэсэбэпкIэрэ цIыхубэр хущIокъу щIэблэр тхылъымрэ щIэныгъэмрэ щытепщэ дунейм хашэну. Абы и щхьэусыгъуэр хэт дежкIи гурыIуэгъуэщ: тхылъыр зи Iэпэгъу сабийр зэи зэраншу хъунукъым.

«Тхылъыр сыт щыгъуи цIыхум и ныбжьэгъуфIу щытащ. Абы щIэныгъэрэ акъылрэ къыдет, цIыхур нэхъ гуапэ ищIынри хузэфIокI», - жеIэ КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министр Къумахуэ Мухьэдин. Нобэ усэ зыбжанэ къыфхудохь ди тхакIуэхэм сабийхэм хуаусахэм ящыщу.

АфIэунэ Лиуан

Щхъырыбей

Уехъуэпсэн къудейуэ,

Щхъырыб нащхъуэ къомбэ

Пытщ ди

Щхъырыбейм.

Ныбэкъ цIыкIу

ЦIыкIу чейуэ

ТхыпхъэщIыпхъэ защIи, –

Сыту дахэкIей!

Мыхъуу зытIущ сшхымэ,

Си дзэр игъэшынщ.

Плъыжь-фIыцIафэу хъумэ,

Мис итIанэ сшхынщ.

Птеткъым банэ

Санэм,

Птеткъым жызумейм.

... Щхьэ къызжевмыIарэ

Зэрытетыр банэ,

Банэ

Щхъырыбейм?!

Джэрпэджэж

Уемыгуоумэ,

«Iым» жимыIэ,

Зэримыхуэ

И мыIуэху.

Зыми и цIэ

КъримыIуэ,

Езым и цIи

ФIэмыIуэху.

Ауэ уэ,

ЗыбгъэлIыхъулIыбжьу,

Уегуоуакъэ –

ЕдэIуэж:

ЖепIэ псори

Пхузэпишу,

Нэхъ иныжу

КъыбжеIэж!

Щоджэн Леонид

Бжьэхэр
Удз гъэгъам и кIуэцIым
Фо цIынэ ирещIэ,
Ар зэрыIэфIыщэр
Бжьэхэм пасэу къащIэ.
Бжьэхэр емызэшу
Матэм фор из къащI,
Абы щхьэкIэ, дауи, бжьэхэм
ПщIэ лей хуащI.

Гъубжокъуэ Лиуан

СызэрыцIыкIурэ си гум зэи имыкI
А псалъэ Iейхэр – ноби срощыгъуэ.
Ар дауэ цIыхум и жьэм къыжьдэукI:
«СяужькIэ хуейми удзи къремыкI…»
Мо дыгъэ къепсу псоми хуэжумартым
И бзийхэм щыщ абы къылъымысарэ?
Къыпхитхъыу уэсыр ажэгъуэмэр мартым
Дунейм къыщытехьам ар хуэмызарэ?
Ар дауэ цIыхум и жьэм къыжьдэукI:
«СяужькIэ хуейми удзи къремыкI…»
Ди пщIантIэм дэзу сэ удз дахэ згъэкIт,
Шыпхъуншэу схьыти,
Шыпхъу къалэн згъэзащIэу;
Гъэгъахэр гъунэгъу Iыхьэу къезгуэшэкIт,
Сэ нэщхъыфIагъэт къайIысхри гуфIапщIэу.
Ар дауэ цIыхум и жьэм къыжьдэукI:
«СужькIэ хуейми удзи къремыкI…»
СощIэж сэ губгъуэм Iэджэрэ сыкIуащ,
Си пщащэр згъэгуфIэну удз дахэхьэ.
Сэ куэдрэ гуфIэ нэпсхэр къысфIекIуащ,
Сыкъеджэу усэ удз къыщысIэщIалъхьэм.
Ар дауэ цIыхум и жьэм къыжьдэукI:
«СяужькIэ хуейми удзи къремыкI…»
Уэшх къошх,
Е цыIэрылъхьэу уэсыр къос –
Ди щIылъэр щремыщIэ зэи удз дахэ!
Ажалыр – бжэм нэхъ благъэщ –
Хъумэ къэс – «Си ужьыр махуэ пхухъу…» -
БжызоIэ лъахэ.

Хьэщыкъуей Олег

Гъатхэ

Гъатхэ, гъатхэ,
Нэ къуэлэн,
Мазэ набдзэ
Дахэ.
Дыгъэм щхьэцыр

Хуеухуэн,
Жьым
ЩхьэцпыщIэ
Хепхэ.
Удз IэлъэщIыр -
ЩIым хуидар -
Теубгъуащ
И дамэм…
ТхьэIухуд
Сурэту сщIащ -
Ещхьыркъабзэщ
Мамэ!

БАГЪЭТЫР Луизэ.