Бзэр лъэпкъым и псэщ

Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэм я махуэм ирихьэлIэу Къэбэрдей-Балъкъэрым щыпсэу лъэпкъ нэхъыжь дыдэхэм ящыщ зым ейм – адыгэбзэм - и Iуэху зыIутымрэ и хабзэхэмрэ щытепсэлъыхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Социально-гуманитар институтым Урысейм и тхыдэмрэ Кавказыр джынымкIэ и кафедрэм и доцент Журт Анжелэрэ филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Социально-гуманитар институтым Къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ литературэмкIэ и кафедрэм и унафэщI Къардэн Мусэдинрэ и гугъу ящIащ ди бзэм къикIуа гъуэгуанэмрэ нобэкIэ ар зыхэт гугъуехьхэмрэ.

2021 гъэм Урысейпсо къыхэтхыкIыныгъэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, Урысейм адыгэу 523 404-рэ щопсэу. Ахэр тхыдэм «шэрджэс» цIэр зэрахьэу къыхощыж.  Нэхъыбэу Къэбэрдей-Балъкъэрым, апхуэдэуи Ставропольем, Краснодар крайм, Къэрэшей-Шэрджэсым, Адыгейм, Осетие Ищхъэрэм щопсэу, диаспорэ инхэр щыIэщ Тыркум, Иорданием, Сирием, нэгъуэщI къэралхэми.

Лъэпкъым и лъабжьэр жыжьэ къыщожьэ. Адыгэхэр къызытекIауэ къалъытэр хы ФIыцIэм и къуэкIыпIэ Iуфэм ди эрэм ипэкIэ илъэс минкIэ узэIэбэкIыжмэ щыпсэуа мэуэтхэрщ. Лъэпкъым и зэкъуэувэныгъэм щхьэусыгъуэ хуэхъуар XIV лIэщIыгъуэм и кIэхэм - XV лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэхэм Инал пщышхуэм адыгэ щIыгухэр зэрызэхигъэхьарщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Бахъсэн псыхъуэм Iулъ щIы Iыхьэр Тамбийхэ езытар Иналщ, апхуэдэу «Къэбэрдей» тхыдэ фIэщыгъэр картэм къихутауэ щытащ.

Иджырей къэбэрдей-шэрджэсыбзэр (адыгэбзэ) кавказыбзэхэм я абхъаз-адыгэ Iыхьэм щыщщ. Абы адыгейхэри, шэрджэсхэри, къэбэрдейхэри къызэщIеубыдэ.

- Ди бзэм щхьэхуэныгъэ нэхъыщхьэу хэлъыр мыхьэнэ телъыджэ зэриIэрщ.  Макъ къэс езым и мыхьэнэ иIэжщ, - къыхегъэщ Къардэн Мусэдин. - Глаголхэм апхуэдэ макъхэр лъабжьэ щохъу. Псалъэм папщIэ, «щысын» псалъэм и лъабжьэр [с] макъырщ, «щытын»-м - [т], «еплъын»-м - [лъ] макъырщ.

Адыгэхэм я псэуныгъэм и лъабжьэр Адыгэ хабзэрщ. Абы щынэхъыщхьэр нэхъыжьыр гъэлъэпIэнырщ, цIыхубзым пщIэ хуэщIынырщ, къеблэгъам хьэщIагъэ ехынырщ, цIыхум дэIэпыкъунырщ.

Адыгэхэр зэлэжьыр куэд мэхъу: гъавэр, жыг гъэкIыныр, бжьэ гъэхъуныр. Ауэ лъэпкъыр цIэрыIуэ ищIащ шы гъэхъуным. Егъэлеяуэ бэшэчагъ зыхэлъ къэбэрдей шы лъэпкъ цIэрыIуэр адыгэхэм я зекIуэ жыжьэхэм Iэмал зимыIэ гъусэт.

IэщIагъэу яIахэми щIэупщIэ иIэт: дыщэкI, гъукIэ, Iэщэ щIын, пхъэмрэ мывэмрэ хьэпшыпхэр къыхэщIыкIын. Хьэзырылъэхэр зи бгъэгум тет цIыхухъу фащэмрэ Iэщхьэ тхьэмпэ кIыхь къызыпылэл, дыжьын бгырыпх зыщIэлъ цIыхубз фащэмрэ Кавказ псом фэилъхьэгъуэ екIу яхуэхъуащ.

Псэкупсэ гъащIэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ Нарт эпосымрэ адыгэ къафэхэмрэ («Къафэ», «Удж», «Ислъэмей»). Ерыскъыхэм я нэхъыщхьэр лым къыхэщIыкIахэрщ, гъэшхэкIхэрщ, псом япэ итыр джэдлыбжьэщ, лыгъурырщ, лэкъумырщ.  

Нобэ Къэбэрдей-Балъкъэрым лэжьыгъэшхуэ щокIуэкI лъэпкъ хабзэмрэ щэнхабзэмрэ хъумэным теухуауэ.  ЦIыхубэ IэщIагъэхэмкIэ центрхэр, ансамблхэр мэлажьэ, фестивалхэр щIэх-щIэхыурэ къызэрагъэпэщ. Щапхъэу къэпхь хъунущ «Адыгэ джэгу» фестивалыр, абы къэфакIуэ гуп пщIы бжыгъэхэр зэхуешэс. Махуэшхуэм ипкъ иткIэ, анэдэлъхубзэр къэIу къудейкъым, атIэ пасэрей хабзэхэм щыщ Iыхьэхэри утыку кърахьэ, къыдэкIуэтей щIэблэм зыхалъхьэн, щыгъуэзэн папщIэ.

- Ди хабзэхэм иджырей зэманым декIуу заужь, - къыхигъэщащ Журт Анжелэ. - Анэдэлъхубзэр джынымрэ ди адэжьхэм зэрахьа хабзэр щIалэгъуалэм яIэщIэлъхьэнымрэ къыдэкIуэтей щIэблэм я лъэпкъ зэхэщIыкIыр къегъэуш.  ИкIэм-икIэжым аращ лъэпкъ куэду зэхэт Урысейм и зэкъуэтыныгъэм лъабжьэ хуэхъунур.

Урысейм ис лъэпкъхэм я бзэхэм я махуэр УФ-м и Президент Путин Владимир 2025 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-м къыдигъэкIа «Урысей Федерацэм ис лъэпкъхэм я бзэхэр хъумэнымрэ дэIыгъынымрэ хуэунэтIауэ» унафэм ипкъ иткIэ къэунэхуащ. Махуэшхуэр фокIадэм и 8-м, дагъыстэн усакIуэшхуэ Гамзатов Расул (1923-2003) къыщалъхуа махуэм трагъэхуащ.  «Кърухэр» усэ цIэрыIуэр зи IэдакъэщIэкI усакIуэм и анэдэлъхубзэу тIу къилъытэрт: и сатырхэр къызэригъэщI аварыбзэмрэ абы и творчествэр дуней псом къезыгъэцIыхуа урысыбзэмрэ.

2026 гъэм махуэшхуэр екIуэкIащ Урысейм и лъэпкъхэм я зэкъуэтыныгъэм и илъэсым тегъэщIауэ.

Нобэ Урысейм лъэпкъи 190-рэ щопсэу, РАН-м БзэщIэныгъэмкIэ и институтым къызэритамкIэ, Урысейм бзи 155-рэ щызокIуэ. Къэралым а хъугъуэфIыгъуэр хуэсакъыу ехъумэ: бзэ Iуэху зыбжанэ и нэIэ щIэтщ УФ-м и Президентым деж щыIэ Советым (унафэщIыр Президентым и чэнджэщэгъу Ямпольская Еленэщ), ФАДН-мрэ Урысейм ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтынымкIэ и министерствэмрэ щIэныгъэр, зэрырагъаджэ тхылъхэр къыдэгъэкIыныр, анэдэлъхубзэхэмкIэ егъэджакIуэхэм жыджэру зыщIагъэкъуэныр къызэрагъэпэщ.

ШэрIужь Даянэ.