И лIыгъэм щыгугъырт

Уэсылъэ къущхьэхъу дыгъэмыхъуэр къызэзынэкIыу, зи джабэр хы ФIыцIэм хуэгъэза бгыжьэхэмкIэ щхьэпрыкIа щакIуэхэм яхэтт лIы быдэ мэхъаджэ гуэр, ямейуэ къаруушхуэ бгъэдэлърэ адрейхэр зыпикIуэт куэдым тегушхуэфу. Ар ЛIыхъурейт.

- Гъусэ, си Iэщэм фIэкIа, сыхуейкъым, си къарум сыкъегъэгугъэ! - жиIэри, къахэкIат ар. 

… ЛIыхъурей, бгым щыхуам щхьэщыхьа къудейт, зыгуэр къызэрыпекъур щызыхищIам. И щхьэр къиIэтрэ къыдэплъеймэ, къыпэувар мэзылI бзылъхугъэт. ЛIыхъурей нэхърэ нэхъ щхьэпэлъагэми, зэрыбзылъхугъэрагъэнт зыкъримыдзу танэм щIеIар. Абы цышхуэ тетт, гъуэбжафэу, зи пIалъэ икIа адыгэ щIакIуэм и цыпэхэм гъуафэ къызэрыщIэувам ещхьу, и нэхэр куууэ игъэмбат, и тхьэкIумэхэр и щхьэц кIырым къызэрыхэщ щымыIэу, и пэр тепытIа фIэкIа умыщIэну, и жьэпхъэбгъухэр Iуврэ и жьэпкъри къыIушауэ. Цы зытемытыр сыт жыпIэмэ, и Iэгухэмрэ лъэгухэмрэт, и напэри хэтыжу. Пыжьым хуэдэу фIыцIабзэ и нэ пIащэхэр къытримыгъэкIыу, ЛIыхъурей къеплъырт. 

Сабий зэригъашхэр е гъэшхэн зэрыщигъэтрэ куэд зэрыдэмыкIар къыуигъащIэу, и бгъэхэр такъырт, быдзыщхьэхэр хэмытIысхьэжыпауэ. Бгым щыхуа домбей танэм и щхьэр зыубыдам и плъэкIэм къиIуатэр «дэнэ мыгъуи укъихуат?» - упщIэрат, икIи а пщэ зэщыгуам ауи игу къэкIыхха хуэдэтэкъым а иIыгъыр фIырыфIкIэ зыIэщIигъэкIыну.

ЛIыхъурей жаIэжу зэхихат мы Iэхэлъахэм мэзылI зэрыщыпсэур, ауэ апхуэдэхэм щышынэ лIыуэ зэрыщымытырат мы далэм зыIущIами Iэнкун къыщIимыщIыщар.

Пшэрыхьыр къыIэщIэзыгъэкIыну хущIэкъу щэкIуэгъу гуэрым пекъу хуэдэ, ЛIыхъурей къеIащ танэр къыIэщIичын и мураду. АрщхьэкIэ, а къигъэщIа илъэс плIыщIым къриубыдэу, а лIы ерур мызыгъуэгум зрихьэлIа къару къызэрымыкIуэм хуэдэ IущIэну зэи игу къэкIыххатэкъым. Шы емылыдж гуэр къеныкъуэкъу къыфIэщIащ, кърилъэфэлIэну зыхущIэкъу танэри зы бжьизкIэ къыхуэгъэкIуэтатэкъым.

И пэщIэуэгъур домбей танэм аргуэру еIэри, лIыри зэрыдэкIуэу дилъэфу щIидзащ езыр зыхуей лъэныкъуэмкIэ. ЛIыхъурей зэуэ зыхещIэ зыкъыпэщIэзысам къарукIэ зэрыфIэмыкIынур. «Мыр щыбзылъхугъэкIэ, илIри гъунэгъуу щыIэн хуейщ!» - псалъэхэри и щхьэм ирижат, ауэ зыми къыпимыкIуэту еса лIым а гупсысэ узыншэр и щхьэм щиIыгъакъым, къыбгъэдыхьэу IукIыжам ещхьу ижыжащ нэхъ. 

АтIэми, ар ЛIыхъурей къигъэщIа псом IэщIэкIа щыуагъэ нэхъ ин дыдэу къыщIэкIащ. И щхьэм къитIэсхъа а гупсысэм домбейм и лъакъуэр иригъэутIыпщу икIи, а къыпэува псэущхьэшхуэм пикIуэту, къуэладжэм къыдэкIыжыгъамэ, дауи, мы Iуэтэжри нэгъуэщIынут! АрщхьэкIэ апхуэдэ гупсысэ укъизыгъэкIуэтхэм емылIалIэу еса щакIуэ Iэзэм къэрэбгъагъэрэ икIагъэу ибжагъэнущ, цIыхум ещхьми, къомыпсэлъэф бэлацэжьым пикIуэтыныр.

ЗыIэжьэ лъэпкъ къыхимыгъэкIыу, и бгырыпхым быдэу дэIуа къэлат (кIэрахъуэ лIэужьыгъуэ) узэдар къыдипхъуэтри, Iеягъэ гуэри къезымыщIа, лажьи-хъэти зимыIэ, и быным папщIэ къежьар зэ уэгъуэкIэ ириудащ, къэмыхъеижу. Къэлат ягъэуам и джэрпэджэжым пэнтIыкъыжьхэр бжыгъэрэ зэлъигъэIэсри, ари хуэмурэ бэяужащ. 

ЛIыхъурей домбей танэр лъэныкъуэкIэ ирелъэфэкI, зэгъыу егъэтIылъри, хуэIэзащэуи зэIех. КъигъэщIам псэущхьэ зэIыхыным хэмыкIа лIыр танэм куэдрэ елIэлIэнт, абдеж дыдэм щызэпкъриудри, лыджаниплIи къыхигъэкIащ. Зыр ирихьэжьэм адрейм къыкIэлъыкIуэурэ, ахэр къыдихри, и пщыIэ цIыкIум и бжэIупэм деж щыт жыгым фIигъэзэгъащ. Езыми мывэ щабэ дэгъуэ лъэныкъуэкIэ щылъу къигъуэтри, лыр и щакIуэсэмкIэ триупIыхьу иригъэжьащ. 

ЩакIуэм куэр иупIэрт, и къамэм фIэкIа къинэмыщI Iэщэ кIэрымыщIауэ. Лъэмакъ гуэри зэхихакъым. Къипсэуам къриубыдэу зи лъакъуэхэм вакъэ зыщамытIэгъа мэзылIым макъ дауэ иригъэщIынт, лъапцIэрыкIуэу? ЛIы гъэщхъам и щIыбкIэт ар къызэрыдыхьари, щакIуэм и блэгущIитIым зэдеIэу къызэдоуэри пхреуд, абдежми къыщымыувыIэу, и бгъэ кIуэцIым и IитIыр щызэредзэж, и тхьэмбылхэр ифыщIу. Мис а далэращ ЛIыхъурей IэщIэкIа щыуагъэшхуэр хъуэпскIым ещхьу и щхьэм щрижар!

ЩакIуэсэр иутIыпщри, кърилъэфа и къамэмкIэ зэпыджэкIыурэ, ЛIыхъурей мэзылIыр иупщIэтащ, езым и щIыбыкум лъыкъуалэр щрикIыхыу. ЛIыми тэлай къэс и къарур зэрыщIэкIыр, жьы хуиту зэрызыжьэдимышэжыфыр зыхищIэрти, мэзылI укIам и гущIыIу здилъым здылъэIэсыфыр и IитIыр арати, къарууэ къыхуэнэжа тIэкIумкIэ ахэр пеупщI, езыми и пкъыр и пщыIэ цIыкIум нелъэфэсыжри, абы щIоджалэ… 

ЛIыхъурей щыжиIа пIалъэм къытригъэзатэкъыми, и хьэлым фIыуэ щыгъуазэ ШэтIыгу и гур ауи тепыIэжыртэкъым. Абы фIыуэ ищIэрт а лIы пхъашэр япэщIыкIэ хэлъадэу, иужькIэ гупсысэхэм зэращыщыр. ЩыжиIа зэманми фIэкIыу къыщымыкIуэжакIэ, ЛIыхъурей гузэвэгъуэшхуэ къызэрыхулъыкъуэкIами шэч къытрихьэжыртэкъым.

ШэтIыгу пщыхьэщхьэм гупым хэтхэм яжреIэ, пщыIэм зы фIэкIа нэхъ къытемынэу, адрейхэр нэху мыщ щIыкIэ я ныбжьэгъум зэрыкIэлъыкIуэнур…

Къуэладжи Iуащхьи къамыгъанэу, махуэ ныкъуэм нэблагъэкIэ къызэдакIухьауэ, гупым хэтхэр шэджагъуэ мыхъупэу ирохьэлIэ мывэ Iэнэм бгъэдэлъ, зи IитIыр пыупщIа мэзылIми, мэзылI бзылъхугъэм и хьэдэ диижами, пщыIэ мащIэ тIэкIум зи псэ пытыж къудейуэ щIэукIурия ЛIыхъуреи.

ЗрихьэлIа псори къызэрилъагъуу, ШэтIыгу зэуэ къыгурыIуащ мы Iэгъуэблагъэм къыщыхъуа насыпыншагъэри и бланагъэмрэ пхъашагъэмрэ сытым дежи япэ изыгъэщ ЛIыхъурей ищIа щыуагъэшхуэр зыхуэдэри. ШэтIыгу асыхьэтым егупсысат я гупым нэхъ зыхузэфIэмыкI дыдэу хэтыр арами, мы лIым зыгуэр дэщIыгъуатэмэ, къыщыщIар къемыхъулIэну, гузэвэгъуэшхуи къэмыхъуну зэрыщытам…

Псы тIэкIу и жьэм хуахьурэ, ЛIыхъурей мащIэу зыкърагъэщIэж. И гупсысэ къызэрихьэжу япэ жиIа псалъэр «ШэтIыгущ». Зи цIэ ириIуар бгъэдотIысхьэ. И жьафэхэм лъы тхъурымбэр къытелъадэурэ, зи псэ еджэм ерагъыу жеIэ:

- ШэтIыгу, нэхъыжь Iущым жыпIам седэIуатэкъым. ЩхьэзыфIэфIагъым сытекIуэдэжащ… СокъуэншэкIащ. Узигъусатэмэ, щыри дыпсэунут… Уэ мохэр сыбгъэукIынутэкъым, езыхэми танэр къахуэдгъэнамэ, къыдэIусэххэнутэкъым. Бын… ЩIэблэ ящIэс сфIощI… Дзадзу цIыкIумэ, гуэныхьу стелъхэм ари къыхэвмыгъахъуэ, здэфши я лъэ къыщIэувэху ди дежкIэ щыфIыгъ… Тхьэм зыхуишэ хъунщ. Сэ къэспсэуар и кIэм щынэсакIэ, сыщIэфлъхьэж пщыIэ цIыкIум и б-бжэIупэм деж, м-мо насыпыншэхэри с-си гъусэу. Дапщэщи си насыпыншагъэу къекIуэкIар щхьэз-закъуэу щэкIуэнырщ. Гу-гупыр зэбгрыумыгъэкI, Ш-ШэтIыгу, жыхапхъэр зэпыщIыкIыгъуейщ, дапхуэдэу уемыIами… Ф-фызэрыIыгъ. Зэкъуэтын зи жагъуэхэм с-сэ къысщыщIа мыхъумыщIагъэр яхуэфIуатэ. Си у-ужьыр махуэ фхухъу! Дэтхэнэми сыфхуэарэзыщ. Зигу сеуа къыфхэтмэ, къысхуэвгъэгъу! Си Iэщэ мащIэр уи анэмэтщ, ШэтIыгу, с-си щIалэхэм яIэрыгъэхьэж. Жылэжьым дэсхэми схуелъэIуж къысхуагъэгъуну! С-си бынхэр, ШэтIыгу, си бынхэр… С-сэ с-сокIуэ… 

ШэтIыгу дзыхэгъуафIэхэм захибжэтэкъым, ажалым и нэгу Iэджэрэ иплъат, ауэ и ныбжьэгъужьыр имыгъеижу хуэшэчакъым, и гъусахэми ар емыкIу ящIакъым. 

Мывалъэ щIыпIэм мащэр куууэ къыщыпхуэтIынутэкъыми, къытрагъэкIыфыр къыщхьэщахри, мэзылIитIри дэщIыгъуу, ЛIыхъурей здыщIэлъэIуам деж щагъэзэгъэжащ. ЛыупIэ папщIэу къигъэщхьэпауэ щыта мывэ пIащIэ щабэшхуэри кхъащхьэдэсэ хуащIыж, и лъэпкъ дамыгъэри сапэкIэ традзэжри, абдежым гупыр къыIуокIыж. ТхьэмыщкIэм къехъулIа лым щыщу къуалэхэм зы дзакъэгъуи къагъэнатэкъым...

ШэтIыгу и унафэкIэ, гупым хэтхэм Iэгъуэблагъэр къытрагъэзэжурэ щIащыкIащ, ЛIыхъурей и уэсятым тету мэзылIхэм я хэщIапIэм лъыхъуэу. Еша-елIахэу, Iуэхур ирагъэтIылъэкIыжын къудейуэ, цIыхуитI зэтебгъэувэмэ уридэкIуеифын хуэдэу, бгъуэнщIагъ щэху гуэрым IуощIэхэр. ЩIалитIым бгы нэкIумкIэ зыщаIэтри, уэздыгъей ласкIэ пагъанэр, гъуэдыджым ихьэн я гугъэу. Ауэ а тIум лъэбакъуитI нэхъ зэрамычу, псоми къызэхах лъыр зыгъэупщIыIу гъуахъуэ макъыр, хэпщIэукI гуэрхэри хэту. 

 

ШэтIыгу щIалэхэр къреджэж. Псори къыIуокIуэтыжри загъэпщкIу, гъуэм зэрыкIэлъыплъыным хуэджэу. Куэд мыщIэу, зы Iэблэтесрэ быдзышэ емыфэж нэхъ инрэ дэщIыгъуу, мэзылI бзылъхугъэ бгъуэнщIагъым къиплъри, щхьэфэцыр игъэтэджу, и щхьэри лъагэу Iэтарэ езыри къугъыу щIыхьэжащ, зеиншэ хъуахэри къыдэпщIоууэ…

- Сыту фIыт гъуэжлаум адэкIэ фызэримыхьар! А тхьэмыщкIэхэм къалъэIэса гузэвэгъуэм лъыр егъэдийри! Я «бзэр» зэхэдмыщIыкIми, зы псэущхьи дунейм теткъым я гуфIэкIи я нэщхъеикIи зэхуэмыдэу. Нобэ гупым хэтхэр фыщыхьэтщ, си щэкIуэныр абдежым щызухыну Тхьэ зэрысIуэмкIэ! Ирикъунщ псэ хейуэ сэ згъэнар! Нобэ къыщыщIэдзауэ хьэкIэкхъуэкIэхэм Iэщэ къахуэсIэтыжкъым, сыхагъэзыхьмэ, къызыхуэсщтэнур Хэкум бий къытеуэмэщ! Гупым къыздэфIыгъмэ, догъэзэжри, къуажэдэсхэми курмыщ (бгыр щызэфIагъащIэ зыгъэщхъыкIэщ) захудогъауэ, мыхъумыщIагъэу длэжьар къытхуагъэгъуну дылъаIуэу. ЩIымрэ Iэщымрэ иужь итынырщ насып къызыдэкIуэри, абы дыпыхьэжынщ. ХьэкIэкхъуэкIэм я гъуэгыгъуэм зрезмыгъэхьэжьэ зекIуэлI къэгъуэтыгъуейщ, ауэ щыхъукIи, сэ зыми тхьэ фэзгъаIуэркъым зэи щакIуэ фемыжьэжыну, ауэ сэ абдежым къыщызухащ…

ШэтIыгу игу ирилъхьа псори игъэзэщIэжащ: ЛIыхъурей и Iэщэхэр и къуэхэм яритыжащ, адэм и уэсятри яжриIэжащ, ядэIэпыкъуащ я щхьэ япIыжыф хъухукIэ, езыри афIэкIа щакIуэ лъагъуэ техьэжакъым…