Хэт хъуну Сэфралыкъуэ Мэт?

Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алий «Адэжь хъыбархэр» зыфIищу 2014 гъэм Черкесск къалэ къыщыдигъэкIа и тхылъ телъыджэрщ адэкIэ къэтхьыну Iуэтэжыр къызэрытхыжар.

ЛIэщIыгъуищэхэм Iущыгъэу адыгэ лъэпкъым зэхуихьэсар къыхэкъузыкIыжауэ къызыхэщ адыгэ хъыбарыжьхэмрэ уэрэдхэмрэ хуэкIуэу траухуащ, Кавказ зауэжьым лIыгъэ щызезыхьэу зи цIэр фIыкIэ тхыдэм къыхэна Ажьджыр и къуэ Кушыкупщым.

Ди лъэпкъым и лIакъуэу дэнэкIэ щыпсэухэми а лIым и цIэр ящыгъупщакъым, хэхэсхэм я деж къыщегъэжьауэ хэкурысхэм я деж щиухыжу, зэIэпахыурэ, иджыри къыздэсым зэхуаIуатэ а зауэлI нэсым ехьэлIа Iуэтэжхэр.     

Ауэ, къилэжьа пэтми, и цIэр ущэхуауэ къэнащ и хахуагъэкIи, адыгагъэкIи, къару къызэрымыкIуэкIи Кушыкупщым ипэ иувауэ щыта, адыгэлI нэс икIи шыщхьэмыгъазэ, и псэр пытыху Ажьджыр и къуэм, мастэ-Iуданэм хуэдэу зэкIэрымыкIыу, дэщIыгъуа, зым и щIыб модрейм ихъумэу къызэдэгъуэгурыкIуа зауэлI къэмыланджэ Сэфралыкъуэ Мэт. ЗэрыжаIэмкIи, езыр  лъхукъуэлIти, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ закъыкъуигъэщакъым.

Илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Кавказ зауэжьым ехьэлIауэ дунейм къытехьэж тхыгъэхэм зэзэмызэххэщ Сэфралыкъуэм и цIэр зэрыщыхэплъагъуэр. Уэрэдыжьхэми – ар дыдэрщ. КъызыхэкIари, «пщыр къанэу, сэ уэрэд схуэфащэкъым!» - жиIэу зэрыщытарщ. Езыми фIыуэ хищIыкIырт лъхукъуэлIыр лIыгъэкIэ пщым е уэркъым нэхърэ нэхъыфIыж хъуныр иужьрейхэм зэражагъуэр.

Дэ жытIэркъым Ажьджырыкъуэ Кушыку зауэлI къызэрыгуэкIыу щытыгъауэ, лIыгъэшхуэ бгъэдэмылъауэ. IэпкълъэпкъкIи Тхьэр къыхуэупсат, дзэзешэ къэмыланджэт, пащтыхьыжьым и дзэхэм я пщIыхьэпIэ къыщыхэмыхуэм деж и шуудзэ тIэкIур къыщигъэхутэрт, зыхуагъэувыжа къалэныр щагъэзащIэрти, хэщIыныгъи щамыIэу и гупыр къришыжыфу щытащ.

ЗэраIуэтэжымкIэ, Кушыку жэщым я нэхъ кIыфIым жыг гуэрэныбэм здыщIэкIым и гъэщталъэм дэлъ дыдыр къыдихырти, зыблэкIым хиIурт. ЗдэкIуам къикIыжу къыщагъэзэжкIэ, жыгым хиIуар, а зэрыкIыфIу, къигъуэтыжырти, къыхичыжырт. Ажьджэрийр гъуазэ Iэзэт. Ар зыхэта зэпэщIэувэныгъэ хьэлъэм икIи кIыхьым зэи къэхъуатэкъым, дунейм и щытыкIэм дапхуэдэу зыкъызэримыгъэдзэкIами, и гупыр зэгуэр щигъэгъуэща.

Ауэ, нэгъуэщI лъэныкъуэкIи дыкъыщыбгъэдыхьэмэ, Сэфралыкъуэ Мэт и лIыгъэм къихьахэм ящыщ куэд Кушыкупщым бгъэдалъхьащ. Ар и щхьэусыгъуэщ Сэфралыкъуэм и цIэр къыкъуэмыщу къыщIэнам. АтIэми, гъэщIэгъуэныр аращи, Къэрэшей-Шэрджэсым щежэх Инжыджышхуи Инжыдж ЦIыкIуи я Iуфэхэм Iус жылэхэм Мэт и хъыбару щызэрахьэу щытахэм Ажьджырыкъуэм и цIэр къызэрыщыхэщыр мащIэ дыдэущ.

ЗэраIуэтэжымкIэ, Мэт Кушыку емыупщIу Iуэху къызэрымыкIуэ ищIэртэкъым. Сыту жыфIэмэ, Кушыку пщыт, и ныбжькIи нэхъыжьти, пщIэ лей дапщэщи хуищIырт, зэрызэдэщIыгъуам и кIыхьагъкIи а хьэл-щэныр зыхинатэкъым.

Дызытепсэлъыхь лIыхъужьитIым ятеухуа хъыбархэр дэгъуэу къаIуэтэжырт хьэбэздэс лIыжь гурыхуэхэу Шумахуэ Мэзан, Даур Умар (Шырэ), Джатэ Мусэ, Уэрдокъуэ Мырзэбэч, КIэм Заурбэч сымэ. Абыхэм къыхагъэщырт цIэ куэдыкIей, гъэхъагъэхэр къыщыхъуа щIыпIэхэм зэреджэхэр, Сэфралыкъуэм езыр арэзы темыхъуэми хузэхалъхьа уэрэд дахэри.

Адыгэхэм ди блэкIам нэхъ хуиту дытепсэлъыхь щыхъуам, а хъыбархэм ящыщу ди щхьэм илъыжар мащIэ дыдэщ. Ахэри мыбзэхыпэ щIыкIэ тхылъым итхэн хуейуэ си цIыхугъэхэм къызаIуэкIырти, мурад сщIащ къэзгубзыгъыжыр фи пащхьэ ислъхьэну. А Iуэтэжхэм зэхагъэуваифи ятеткъым, зи гугъу ящI гъащIэ хьэлъэр зыгъэва ди цIыхухэм, ди лIыхъужьхэм я фэм дэкIа защIэщ, дыщегупсысыжкIэ фIэщщIыгъуейуэ къытщыхъуми…

АтIэ, дауэ гъусэ зэрызэхуэхъуар Кушыкупщ дзэзешэ мэхъаджэмрэ лъхукъуэлI щIалэ Мэтрэ? Абы теухуауэ жаIэжыр мырат лIыжь Iумахуэу зи цIэ къыхэзгъэщахэм…

Зауэ мыухыжым Ажьджырыкъуэм и цIэр щыIуагъэххэт, и адэ Ажьджырыпщым Сэфралыкъуэ Мэт шыхъуэу къыщищтам.

Чоум ираубыда шыхэр махуэ гуэрым хакIуэм къаригъэубыдыртэкъым. Ар, дауи, адыгэш-хакIуэфIым и нэщэнэ дэгъуэт, ауэ иджыпстукIэ цIыхухэм зэран къахуэхъурт, къыщIаубыдыр ящэн Iуэхути. Абы гу лъызыта Сэфралыкъуэм шыкIэм къыхэщIыкIа аркъэныр къещтэри, чоум йопкIэ. Езыр шым зэрытемысу, хакIуэр ирехужьэри, и пщэм аркъэныр иредзэ. Мэт мывэ хэсам ещхьу мэуври, гъэрыхъу-щIырыхъуу зыкъэзыбжыжа хакIуэр къыщхьэпредзри, и щIыбкIэ трегъэхуэ.  

Шы гужьеям зыкъимыщIэж щIыкIэ и тхыцIэм хуэкIуэу бгъэдолъадэри, и кIэмрэ и натIэцымрэ Iэ зырызкIэ еубыдри, хакIуэр гъубжэм хуэдэу къэгъэшауэ зэредзэр. Шым сыт хуэдизу зимыхъунщIами, зыкъыхуэIэтакъым, здэщылъым деж щылъэкъуэуа фIэкIа. Ар зи нэгу щIэкI адрей шыхъуэхэр Iуэм къилъэдэжри, яжриIэр ягъэзэщIащ. Сэфралыкъуэм щылъэфыгъуэу зэридза кIэмрэ натIэцымрэ етIэтэжри, къэхъуар иджыри къызыгурымыIуэща хакIуэр еутIыпщыж.

Абы гу лъызыта Ажьджырыпщым губгъуэм зи лэжьыгъэр щезыхьэкI шыхъуэхэм Сэфралыкъуэр къахешыжри, пщIантIэм къыдегъэувэ, и шэщым щIэт уанэшхэр зэрихьэну.

Апхуэдэу хъуа пэтми, Мэт зи нэ къызыхуикIыр пщы лIыжьым и къуэм гъусэ хуэхъуу зауэм Iутынрат, теуэ ядищIынрат. Кушыку щIалэм дилъэгъуа къаруушхуэм и гугъу и адэм хуищIыжат. Езыр куэдрэ и унэ исын къыхудэмыхуэми, гу къызылъримыгъатэурэ Сэфралыкъуэр абы игъэунэхурт, Iэщэм зэрыхуэIэижьыр зэригъащIэрт. Мэт лъхукъуэлI пэтми, и адэри зэхэзекIуэ зиIэ, шырэ IэщэкIэ цIыху цIэрыIуэу щытати, и къуэри абыхэм хъарзынэу хуигъэсауэ къыщIокI. А зэманым Iэщэ нэхъыфIу яIахэм зыкIи къакIэрымыхуу зэгъэпэщат. Сэфралыкъуэм сэшхуэр зэрипэсыртэкъым, псынщIэу IэщIэкъутэрти. Нэхъ къыздрихьэкIыр къатиблу зэтегъэжыхьа джатэ масилт, нэхъапэм ди лъэпкъэгъухэр «хьэщхъуэрыIуэдзэкIэ» зэджэу щытыгъам ещхьт. Ар я лIакъуэм щыщхэм куэд щIауэ зэрахьэ Iэщэт, адэм къуэм ирытыжурэ къадекIуэкIауэ…

Зэгуэрым, Кушыку Мэт зыщIегъури, мэз гъунэгъум щIешэр. Езы Кушыкуи, зэ уэгъуэкIэ шур тIу ирищIыкIыу, къару абрагъуэ бгъэдэлът, IэщэкIэ мэхъашэт. Мо къарууфIитIым зым сэшхуэкIэ, адрейм джатэкIэ къудамэ паупщIу ирагъажьэр. АтIэми, куэд зи нэгу щIэкIа Кушыку Iэнкун ирихъуат гукъу къызыхэпх хъун тхуей къудамэшхуэ Мэт и джатэмкIэ къыщыгуигъэхуам. Езыр апхуэдэм пэлъэщынутэкъым. Арати, Кушыку мэз гъунэм щежэх псы цIыкIум къыIуешэр я шыхъуэ щIалэр. Псы Iуфэм цIыху гъумагъ хуэдиз иIэу ягъэжу ягъэгъужа ятIэ бдзантхьэ гуащэшхуэр Iутт. Мэт абы зэрыбгъэдыхьэу къелъагъу а гуащэм и щIыфэм сэшхуэ уапIэ куухэр зэриIэм.

- Мы бдзантхьэ щIалэжьым еуи, пхуещIэм дегъэплъыт, Мэт! – Кушыкум абы жреIэр.          

Сэфралыкъуэм хуемыпIэщIэкIыурэ и джатэр къегъэIэгъуэ, «гуащэжьым» йокIуэталIэри, джатэм и кIуэкIэр нэм къыхуэмыубыду, уафэхъуэпскIым хуэдэу йоуэр. ЯтIэ бдзантхьэ гуащэжьыр и дамэм къыщыщIэдзауэ и бгым нэсу зэпеупщI, зэтемыукIуриеуи къызэтонэр. Ар цIыху къызэрыгуэкIым хуэмыгъэгуэщIын хуэдизт...

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.