Республикэм и Лъэпкъ библиотекэм къыщызэрагъэпэщащ дэрбзэр ХьэцIыкIу Мадинэ теухуа пшыхь дахэ. Ар иригъэкIуэкIащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и актёр Тэмазэ Лиуан. Мадинэ и фащэхэм, бзылъхугъэм и IэщIагъэм лъэпкъ щэнхабзэр зэригъэбеир, щIалэгъуалэр адыгэгу-адыгэпсэ щIынымкIэ ар зэрысэбэпыр, ди тхыдэм куэдкIэ пэджэж телъыджэхэр къызэригъэщIыфыр ягъэщIэгъуэныщэу дэрбзэрым утыкур къыхузэрагъэпэщащ. Мы зэIущIэм къыщыпсэлъащ гъуазджэм, литературэм я лэжьакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, тхыдэджхэр.
УсакIуэ, «Нур» журналым и редактор нэхъыщхьэ Аброкъуэ Беллэ тепсэлъыхьыжащ ХьэцIыкIу Мадинэ къызэрицIыхуауэ щытам, япэу зэрытетхыхьам, абы ид фащэхэм зэратхьэкъум.
- ХьэцIыкIу Мадинэ и IэрыкIхэм си сабиигъуэм щыщ Iыхьэхэр хызолъагъуэ зэпымыууэ. Мы библиотекэм адыгэ фащэ зыщыгъыу къыщIыхьа пщащэхэм гур хагъахъуэ, уолъагъу фэилъхьэгъуэ екIум и фIыгъэкIэ я нэхэм нур гуапэ къызэрыщIихыр. Си сабиигъуэм щегъэжьауэ адыгэ фащэм сетхьэкъу, соплъ, сохъуапсэ! Ауэ щыстIэгъэфакъым. Сыт щхьэкIэ? Адыгэ фащэр сэркIэ дамыгъэ лъэщщ, нэщэнэ телъыджэщ, къызэрымыкIуэ жэуаплыныгъэщ.
Республикэм къыщыдэдгъэкIыу щытащ «Псынэ» журнал хьэлэмэт. Абы къытездзат ХьэцIыкIу Мадинэ теухуа си тхыгъэр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, гурэ псэкIэ зыхызощIэ и IэщIагъэм хуиIэ бгъэдыхьэкIэр, фащэм и Iыхьэхэм теухуа и гупсысэхэр гъэщIэгъуэныщэщ. Сэ къысщохъу мы бзылъхугъэм и зэфIэкIхэр Тхьэр къызэрыхуэупса фIыгъуэу. СфIэтелъыджэщ а Iуэхум щIэныгъэр и лъабжьэу бгъэдыхьэкIэрэ, щэнхабзэм и щэхухэр зэрихъумэри. Адыгэ фащэм теухуауэ си еплъыкIэр, ХьэцIыкIу Мадинэ и IэрыкIхэм сыщIатхьэкъур къэзгъэлъагъуэри, фащэми сыхуэусащ, - жиIащ Беллэ икIи «Нанэ и фащэ» усэм къеджащ.
Профессор, философие щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Адыгэ Республикэм щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Ахъуэхъу Еленэ бзылъхугъэм и лэжьыгъэхэм тхыдэ щIэныгъэр и лъабжьэу уегупсысмэ, куэдым узэрыщигъэгъуазэр къыхигъэщащ.
- Мадинэ илэжь псори лъэпкъыр хуабжьу дызыхуэныкъуэщ. Дауи, ди лъэпкъ щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ псоми фIыуэ долъагъу. Ауэ жысIэну сызыхуейри? ФIыуэ тлъагъу пэтми, нэсу къыдгурыIуэркъым и мыхьэнэр, хуэфэщэн хуэдиз пщIэ хуэтщIыфыркъым. Адыгэ фащэ екIу зыд дэрбзэрхэм абы гупсысэу, зэманрэ къарууэ ирахьэлIэр къэлъытэгъуейщ - зыщIыпIэ дей зы мэскъалкIэ ущыщыуэ хъунукъым дэным. Бзылъхугъэ фащэм и Iэщхьэпылъ къудейм, «втачной рукав» жыхуаIэм, и дыкIэм девгъэгупсыс! КъухьэпIэ Европэм, Франджым, Италием, Инджылызым «втачной рукав» жыхуаIэр щащIу къаублауэ щытащ IX лIэщIыгъуэм и кIэухым икIи абы щхьэкIэ жаIэрт «черкесский стиль». Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, ди адыгэ фащэр къэунэхуащ ижь-ижьыжым - амазонкэхэм яжь къызэрыщIихуар уолъагъу и теплъэмкIэ. Абы щIэныгъэри щыхьэт тохъуэж. Бзылъхугъэ фащэм зауэлIым и фэилъхьэгъуэр уигу къегъэкI, фащэм щIыгъу пщащэ пыIэм - жыр пыIэр, бгъэIулъхьэм - афэ джанэр. Адыгэ бзылъхугъэ фащэм и пкъыгъуэ телъыджэхэм ящыщщ дыщэм е дыжьыным къыхэщIыкIа бгырыпхыр - нэгъуэщI зы лъэпкъми яIэкъым апхуэдэ. Бгырыпхым и щэхур къыбгурыIуэн папщIэ IуэрыIуатэм куууэ ухыхьэн хуейуэ си гугъэщ, - жиIащ Ахъуэхъум.
Мадинэ теухуауэ къэпсэлъащ КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Тхылъыр фIыуэ зылъагъухэм я республикэ зэгухьэныгъэм и унафэщI Шинкарёвэ Наталье.
- ХьэцIыкIу Мадинэ хуэдэу адыгэ фащэм, дыщэидэм, тхыпхъэхэм я тхыдэм хэзыщIыкI, лъэпкъыр апхуэдизу зыгъэдахэ IэщIагъэм хуэIэижь щыдиIэкIэ, республикэр дыкъулейщ. Мыпхуэдэ зэIущIэхэм дэ Iэмал къыдат гъуазджэм, литературэм, макъамэм е нэгъуэщI зы Iуэхугъуэ гуэрым и пIалъэр зыщIэм и IэдакъэщIэкIхэм дызэратхьэкъур, ахэр зэрытфIэдахэр езыхэм яжетIэну, фIыщIэ яхуэтщIыну, - жиIащ Наталье. Абы и гугъу ищIыжащ зэгуэр Мадинэ икъукIэ сэбэп къыхуэхъуауэ зэрыщытам, ар гуапэу и гум зэрилъым:
- Илъэс пщыкIутху ипэ ХьэкIуащэ Мадинэрэ сэрэ Москва щекIуэкI дунейпсо тхылъ гъэлъэгъуэныгъэм дыхэтыну къалэн диIэти, тхылъхэр щыдгъэлъэгъуэну шэтырыр екIуу дгъэщIэрэщIэн хуейт. Дауэ закъыхэдгъэщыну цIыхухэм ягъэщIэгъуэн хуэдэу, жытIэу дегупсысащ. ПщащитI фащэ ящыгъыу хьэщIэхэм яIущIэн хуейуэ къэтлъытащ. Пщащэхэр фащэм хуэфэщэну, нэмысыфIэу, зэпIэзэрыту шэтыр гъэщIэрэщIам бгъэдэтынут. Фащэхэм щхьэкIэ селъэIуащ ХьэцIыкIу Мадинэ. «КъакIуи, узыхуей дыдэр къыхэх» щыжиIэм, сегупсысащ, цIыхур нэхъ лъагэу дэкIуеиху, и псэр нэхъ къулей хъуху, и псэлъэкIэр, и цIыху хэтыкIэр нэхъри къызэрыгуэкI хъун зэрыхуейм. Апхуэдэщ Мадинэ и щыпкъагъэр. Дыщэ IуданэкIэ хэдыкIа фащэ нэхъ дахэ дыдэт къыхэсхари, - жиIащ абы.
Адыгэ фащэм дамыгъэу къыхэщым, дамыгъэ къэси лъэпкъ гупсысэ къызэригъэлъагъуэм, ХьэцIыкIу Мадинэ а псор псэкIэ зыхищIэу зэрылажьэм теухуауэ къэпсэлъащ тхакIуэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор ХьэкIуащэ Мадинэ: «ХьэцIыкIу Мадинэ и IэщIагъэм сетхьэкъу. Сетхьэкъу дахагъэ ищIэн щхьэкIэ зэи зэремызэшми. Зэпыу имыIэу апхуэдэ лэжьыгъэ махуэ къэс упэрытыныр лъэпкъыр фIыуэ зэрыплъагъум и нэщэнэщ. Мадинэ и фащэхэм яIэщ бзэ телъыджэ - хабзэ-бзыпхъэр, щэнхабзэр, зыIыгъыкIэр, адыгагъэр, нэмысыр - псори щызэпэщщ. Кавказ псом зыщатIагъэ Мадинэ и фащэ дахэхэр. Москва, Санкт-Петербург щищIа гъэлъэгъуэныгъэ хьэлэмэтхэр-щэ! НэгъуэщI лъэпкъхэм ди лъэпкъым щIыхь къыщIыхуащIым и зы щхьэусыгъуэ дахэщ адыгэ фащэр! Мадинэ а фащэм теухуауэ куэд ещIэ. Илъэсищэ бжыгъэкъым ди адыгэ фащэм къыдигъэщIэжыр, илъэс мин бжыгъэкIэ дызэрегъэплъэкI и тхыдэм, дыхешэ IуэрыIуатэм, дарешалIэ амазонкэхэм... Фащэм хэлъ дэтхэнэ уагъэри, тхыпхъэри, зэрыхэдыкIа Iуданэри мыхьэнэ зиIэщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, дыщэ IуданэкIэ хэдыкIа тхыпхъэхэм ящыщ куэдыр къэкIыгъэм ехьэлIащ - жыг уи нэгум къыщIагъэхьэ. Жыгымрэ лъэпкъымрэ зэрызэпыщIам куэдрэ утепсэлъыхьыфынущ: ар икIи къудамэу зэкIэщIэкI лIакъуэщ, унагъуэщ икIи бзылъхугъэщ. НысащIэ фащэм хэдыкIа апхуэдэ тхыпхъэм нэхъыщхьэ дыдэу гу зылъыдигъатэри - ар анэ хъун зэрыхуейр! Къыхощ абдеж бзылъхугъэ цIыкIум и хъуэпсапIи - бын лIыхъужь къыщIэхъуэну хуейщ. Пщащэ пыIэм и щхьэщыгум тес бзу цIыкIум и мыхьэнэри нэхъ цIыкIукъым - ар бзылъхугъэ псэ къабзэр зыхуеIэ уафэм и нэщэнэщ, уэмрэ щIымрэ зэпищIэ хуэдэщ дамыгъэм. Фащэр - шыфэлIыфэр къызэзыгъэпэщщ», - жиIащ ХьэкIуащэ Мадинэ.
- Мадинэ теухуауэ куэд пхужыIэнущ. Дунейм щызакъуэтIакъуэщ абы хуэдэхэр. Сэ Мадинэ и деж щэнхабзэм теухуауэ куэдым зыщезгъэсащ икIи абы папщIэ согушхуэ, - жиIащ КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Битокъу Беслъэн. Ар тепсэлъыхьащ фащэм, абы и Iыхьэхэм, цIыхухъу фащэм Iэщэ щIыгъуу «Iэщэ-фащэ» жаIэу щIыщы-там и мыхьэнэм, нэгъуэщIхэми.
Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист Дау Марьянэ Мадинэ ехъуэхъуащ гъуазджэм хуищI хэлъхьэныгъэм нэхъри къыхигъэхъуэну, и мурадхэр къехъулIэну, и псэм фIэфI IэщIагъэм гурыфIыгъуэ куэд къыхихыну.
ГъуазджэхэмкIэ Къэзанокъуэ Жэбагъы и цIэр зезыхьэ школым и унафэщI, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Къуныжь ХьэIишэт тепсэлъыхьащ илъэс куэд хъуауэ ХьэцIыкIу Мадинэ ид фащэхэр и гъэсэнхэм ящыгъыу къызэрыфэм, уэрэд зэрыжаIэм, утыку къызэрихьэм. Абы ХьэцIыкIум фIыщIэ хуищIащ лъэпкъым епха апхуэдэ IэщIагъэ дахэм езыр зи унафэщI IуэхущIапIэр зэрыщыгъуазэм, и фащэхэр и гъэсэнхэм щатIэгъэну я насып къызэрырихьэкIам папщIэ.
Репиным и цIэр зэрихьэу Санкт - Петербург дэт художественнэ академиер гъуазджэхэмкIэ щIэныгъэлI IэщIагъэр иIэу къэзыуха Къалмыкъ Залинэ жиIащ: «Дэрбзэрым и лэжьыгъэр лъэпкъ гупсысэм щепхам деж, ар зымащIэкIи щыуэну хуиткъым. Ар IэщIагъэ къудейм къыщымынэу, жэуаплыныгъэшхуэщ. Лъэпкъ фащэм и щэхухэр зыщIэм зэпещIэф блэкIамрэ нобэрей зэманымрэ. А хъугъуэфIыгъуэхэр ди зэманым къыщыбгъэлъэгъуэн къудейр мащIэщ, атIэ ар иджырейм ебгъэкIуни хуейщ. ХьэцIыкIу Мадинэ адыгэ фащэм и дахагъэр апхуэдизу IупщIу егъэлъагъуэри, абы уетхьэкъу».
ХьэцIыкIу Мадинэ пшыхьым щIэсхэм фIыщIэ яхуищIащ, и IэщIагъэм гу къызэрылъатэм, и фащэхэр яфIэфIу зэрыщатIагъэм гурыфIыгъуэшхуэ къызэрыритри къыхигъэщащ. Апхуэдэуи жиIащ адыгэ фащэхэр щадкIэ къыдэIэпыкъу бзылъхугъэ IэпэIэсэхэри пшыхьым зэрыщIэсыр.
- Илъэс 30-м щIигъуауэ адыгэ фащэхэм солэжь. IэщIагъэм сызытриша гъуэгум куэд къыщысщIащ, ди фащэм и «хьэлыр» зджауэ жыпIэ хъунущ. КъызэхъулIахэми сыкъыщызэтеувыIэркъым, мурадхэр си куэдщ, лэжьыгъэщIэхэр къытпэщылъщ. Фащэм и дахагъэ дызыхэтыр Урысейм и гъунапкъэхэми икIыну, дуней псо утыкухэм щыдгъэлъэгъуэну дыхуейщ, - жиIащ Мадинэ. Къыхигъэщащ адыгэ IэпэIэсэхэм я еджапIэ къызэIуихыну зэрыхуейри.
ХьэцIыкIу Мадинэ теухуа пшыхьыр ягъэдэхащ «Нал цIыкIу», «Балкария» къэфакIуэ гупхэм хэтхэм, уэрэдымрэ макъамэмкIэ «ШоКъу» дуэтым, скрипкэр зыгъэIэрыхуэ КIасэ Амаль. Мадинэ и фащэхэр, и IэрыкIхэр пшыхьым щагъэлъэгъуащ.
