Зи лIыгъэр тхыдэм къыхэнахэр

Тунуслу (Лъашэ) Хъайрэддин-пэщэ. Беслъэнейщ. Шэрджэсым къыщалъхуащ. И адэр, Лъашэ Хьэсэн, урыс-кавказ зауэм хэкIуэдащ. Зеиншэу къыщынэм, Истамбыл дэс и благъэм, Къы­б­рыслы Тахъсин-бей, зри­шэ­лIэжащ, абы ипIащ, ири­гъэджащ. Тунисыр франджы зэрыпхъуакIуэхэм щахъумэн папщIэ, абы ягъэкIуа адыгэ щIалэхэм яхэтащ. Тунисым и губернатор Ахъмэт-пэщэ гу къылъитэри, къуэ ищIащ, Франджым игъакIуэри, офицерхэр щагъэхьэзыр «Сент-Сур» еджапIэр къригъэухащ. ЩIэх дыдэ дэкIуэтеящ адыгэ щIалэ жаныр: илъэс 36-рэ щыхъуам ар генерал-полковникт. 1857 гъэм - Тунисым и зауэ-хы флотым и Iэтащхьэщ, 1861 гъэм - Тунисым и меджлисым (парламентым) и тхьэмадэщ. Тунисым и лIыкIуэ къулыкъур европей къэралхэм зыбжанэрэ щигъэзэ­щIащ.

 Лъашэ Хъайрэддин Тунуслу унэцIэр къыщIыфIащар Тунисым хуилэжьамрэ абы и пащхьэм щиIэ фIыщIэмрэ папщIэщ. Тунисыр зи IэмыщIэ ихуа пэщэр къеныкъуэкъу щы­хъум, фыгъуэнэдхэмрэ жа­гъуэ­гъу­хэмрэ пэIэщIэ зи­щIын щхьэкIэ, Тунуслу и къу­лыкъур къигъанэри Европэм кIуауэ щытащ. Сулъ­тIан Абдул-Хьэмид II и лъэIукIэ 1878 гъэм Истамбыл къигъэзэжащ. Нэхъ иужьыIуэкIэ сенатор хъуащ, премьер-министр къулыкъури зэрихьащ. Къэралым зэхъуэкIыныгъэ щегъэкIуэкIын хуейуэ къилъы­тэрти, апхуэдэ реформэм и проектыр сулътIа­ным и пащхьэ ирилъхьащ. Абы зэрыжиIэмкIэ, империер конституцэ хабзэм тегъэувэн хуейт. Апхуэдэ про­ектымкIэ акъылэгъу хъуакъым меджлисри сулъ­тIанри. Тунуслу и къулыкъум текIын хуей ­хъуащ. Лъэныкъуэ зри­гъэзри, дунейм тетыху, Куручешмэ щыпсэуащ. ЩылIар Истамбылщ, Iэюб СулътIан кхъэм щыщIалъ­хьащ.

Хъайрэддин-пэщэ щIэ­ны­гъэшхуэ зыбгъэдэлъа цIыхущ, хьэрыпыбзэрэ франджыбзэкIэ тхэуэ щытащ. И къуэ нэхъыжьыр, ТIэхьир, дзэм хэтурэ генерал хъуащ, и къуэ курытыр Европэм щеджащ, журналист IэщIагъэм ирилэ­жьащ. НэхъыщIэр, Сэлихь, сулътIан Абдул-Хьэмид II и къуэшым ипхъу Мунирэ гуащэм и щхьэгъусэу щытащ.

Явер-пэщэ (Хьэгъур) Умар. Дюзджэ дэс шапсыгъ унагъуэм къыщалъхуащ. ДзэлI­хэр щагъэхьэзыр еджапIэрэ (1880) академиерэ (1884) къиухащ.

Генерал-лейтенант хъуа­уэ дзэ къулыкъум къы­хэ­кIыжащ. Тевфик-пэщэ и правительствэм дзэ Iуэху­хэм­кIэ министру хэтащ (1919 гъэм, зы мазэкIэ), ауэ Антантэм и дзэхэм Истамбыл щалэжьыр имыдэу, а IэнатIэм къыпэрыкIыжащ. I9I9 гъэм гъатхэпэ мазэм щыщIэдзауэ сулътIаным и правительствэм хэтащ. Ан­кара и суд нэхъыщхьэм 1920 гъэм бадзэуэгъуэ мазэм унафэ ищIауэ щытащ ар яукIын хуейуэ. Сулъ­тIа­ным щIыгъуу Тыркур ибгынащ, Египетым, Ливаным щыпсэуащ, Тыркум кърагъэхьэжакъым.

Бейрут щылIащ.

Хъуршид-пэщэ (Нэгъуджэ) Исмэхьил. Шапсыгъым къыщалъхуащ. ДзэлI IэщIагъэм Истамбыл щыхуеджащ. Генерал-полковникщ. Уэсмэн империем артиллериемкIэ и управленэм и Iэтащхьэ, зауэ трибуналым и тхьэмадэ, 17-нэ корпусым и унафэщI (Балкан зауэхэм я зэманым), хыдзэлI министр, дзэ къарухэмкIэ министр къулыкъухэр зэрихьащ.

Тырку революцэм и лъэ­хъэнэм, адыгэ дзэпщ цIэ­рыIуэхэм - маршал ФуIэд-пэщэ, маршал Бэрзэдж ФуIэд-пэщэ, генерал Исуф Изэт-пэщэ, генерал Къарзэдж-пэщэ сымэ ящIыгъуу, адыгэхэр Ататюрк иригъэкIуэкI бэнэныгъэм хэшэ­ным­кIэ хузэфIэкI къигъэнакъым.

 Истамбыл щылIащ.

 И тхыгъэхэу “Хьэят” (“ГъащIэ”) журналым тра­дзащ: “Правительствэм теухуа гукъэкIыжхэр” (1964), “Сэрей гукъэкIыж­хэр” (1965).

Азнавур (Анчокъуэ) Ахъмэт. Абэзэхэ унагъуэм къыщалъхуащ. ДзэлIхэр щагъэхьэзыр еджапIэ Истамбыл къыщиухащ. Жандармерием къу­лыкъу щищIащ. Майор хъуауэ къулыкъум къыхэ­кIыж­ри, Бигэ къалэм дэт­Iысхьащ.

Япэрей дунейпсо зауэм и зэманым, Шэрджэс хасэм и лъэIукIэ, Кавказ фронтым ягъэкIуа дзэм хагъэхьащ, абы лIыгъэ щызэрихьащ.

Мудрос щызэращIылIа зэгурыIуэныгъэм и ужькIэ 1919 гъэм мэлыжьыхь мазэм Измит санджакъым и Iэтащхьэ хъуащ, а къулыкъур зэрихьащ шыщхьэIу мазэ пщIондэ. Зи телъхьэр сулътIанрати, “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ” партым дэщIакъым, адыгэ гуп щIы­гъуу лъэпкъ-щхьэхуи­тщIы­жа­кIуэ армэм пэуващ. Ад­хьэм и шуудзэм пэщIэхуэри, 1919 гъэм щэкIуэгъуэ мазэм къызэхакъутащ. Аргуэру дзэ зэригъэпэщащ, зауэурэ Мрамор тенджызым и Iуфэр яфIиубыдащ, абы щхьэкIэ сулътIаным пэщэ цIэр къыфIищащ. Адхьэм и шуудзэм тырку сулътIаным и дзэр 1920 гъэм мэлыжьыхь мазэм зэхикъутащ. УIэгъэ хъуати, Азнавур Истамбыл ­и­гъэзэжащ, абы дзэ щызэхуи­шэсри АнкаракIэ иунэтIащ, ауэ хузэфIэкIыжа щыIэкъым.

Азнавур укIын хуейуэ революционерхэм я судым 1921 гъэм и мазаем унафэ ищIащ. Арнаутхэр къещэурэ яIэры­хьэ­ри яукIащ.

Бехич (Беич) Хьэккы. Убыхщ. Истамбыл къыщалъхуащ. Къулы­къу­щIэ­хэр щагъэхьэзыр еджапIэ нэхъыщхьэр къиухащ.

 “Зэкъуэтыныгъэрэ зыужьыныгъэрэ” партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ. Сивас щекIуэкIа кон­г­рессым и лIыкIуэщ. Кемал Мустэфа, Орбай Рауф, Сами-бей Бекир сымэ ящIыгъуу Комитет нэхъы­щхьэм хэтащ. Лъэпкъ-щхьэ­хуитщIыжакIуэ бэнэныгъэм къыхэжаныкIащ. Тырку Республикэм и Лъэпкъ Хасэшхуэм (Меджлис) и япэ хэхыгъуэм и депутатщ. ПIалъэкIэ щыIа правительствэм финансхэмрэ къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ министру хэтащ (1920). “Дзэ щхъуантIэ” партыр къызэзыгъэпэщахэм ящыщ зыщ. Тыркум и коммунист партым и генеральнэ секретарщ. “МахуэщIэ” газетым и редактор нэхъыщхьэщ. 1921 гъэм и ужькIэ политикэ Iуэхухэм хэтыжакъым.

Анкара щылIащ.